Can Đởm thấp nhiệt: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Can Đởm thấp nhiệt là chứng thấp nhiệt uẩn kết ở Can Đởm, làm mất sơ tiết: vàng da vàng mắt, sốt, miệng đắng, đau tức hạ sườn, chán ăn, buồn nôn, sợ mỡ, nước tiểu vàng, lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác hoặc nhu sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.2.1.3.1, «肝胆湿热证»): chứng do thấp nhiệt uẩn kết bên trong, Can Đởm sơ tiết thất thường; lâm sàng có thân mình và mắt vàng, sốt, miệng đắng, hạ sườn căng đau, hoặc dưới sườn có khối, ăn kém, buồn nôn, sợ mỡ, nước tiểu vàng, lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt hoặc nhu sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF5A «Liver-gallbladder dampness-heat pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do cảm thấp nhiệt, ăn nhiều béo ngọt, rượu, hoặc Tỳ Vị thấp nhiệt lan đến Can Đởm (Thấp nhiệt uẩn Tỳ).[2] Đởm chứa và bài tiết mật nhờ Can sơ tiết; thấp nhiệt làm mật không theo đường thường, tràn ra da gây vàng. Thấp nhiệt theo kinh Can xuống dưới gây ngứa, khí hư vàng hôi, sưng đau tinh hoàn (Can kinh thấp nhiệt, ICD-11 SF5B).[3] Xem Thấp tà.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Can Đởm | Đau tức hạ sườn phải, có thể sờ thấy khối; miệng đắng, buồn nôn, sợ mỡ, chán ăn |
| Vàng da | Da và mắt vàng tươi, nước tiểu vàng sẫm |
| Toàn thân | Sốt hoặc nóng lạnh qua lại, người nặng nề, phân dính hoặc táo |
| Theo kinh xuống dưới | Ngứa, ẩm vùng sinh dục, khí hư vàng hôi, tinh hoàn sưng đau |
| Lưỡi | Đỏ, rêu vàng nhớt |
| Mạch | Huyền sác, hoạt sác hoặc nhu sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Thấp nhiệt uẩn Tỳ | Trọng tâm ở trung tiêu: đầy bụng, ăn kém, phân nát; ít đau hạ sườn |
| Can hỏa thượng viêm | Hỏa không kèm thấp: mắt đỏ, đau đầu, rêu vàng khô, không vàng da |
| Hàn thấp khốn Tỳ | Vàng da sẫm tối, không sốt, rêu trắng nhớt |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Thanh lợi thấp nhiệt Can Đởm, sơ Can lợi mật; vàng da thì thoái hoàng.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Long đởm tả can thang; vàng da nổi bật: Nhân trần cao thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Kỳ môn (LR14), Nhật nguyệt (GB24) (mộ huyệt Đởm), Dương lăng tuyền (GB34) (hợp huyệt Đởm), Âm lăng tuyền (SP9), Thái xung (LR3). Vị thường được nhắc: Kim tiền thảo (lợi thấp thoái hoàng), Chi tử, Đại hoàng, Hoàng cầm, Sài hồ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Vàng da, vàng mắt luôn cần khám ngay (viêm gan virus, sỏi mật, u đường mật, tụy). Sốt, rét run kèm vàng da và đau hạ sườn phải gợi ý viêm đường mật – cấp cứu.[4] Viêm gan B có vắc xin phòng và thuốc điều trị; người mang virus cần theo dõi định kỳ.[5] Không tự dùng thảo dược kéo dài khi có bệnh gan vì có thể gây tổn thương gan. Ngứa, khí hư hôi, sưng đau tinh hoàn cần khám để điều trị nhiễm trùng đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Có tự uống Kim tiền thảo để “tán sỏi mật” được không?
Không nên tự dùng; sỏi mật có triệu chứng hoặc biến chứng cần bác sĩ đánh giá, nhiều trường hợp phải mổ.[4]
Vì sao chứng Can lại gây bệnh vùng sinh dục?
Vì kinh Can vòng quanh bộ phận sinh dục; thấp nhiệt theo kinh xuống dưới.[2]
Kết luận
Can Đởm thấp nhiệt – thấp nhiệt uẩn kết ở Can Đởm, biểu hiện vàng da tươi, sốt, miệng đắng, đau tức hạ sườn, sợ mỡ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh lợi thấp nhiệt Can Đởm – và vàng da luôn cần khám y khoa.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- Gallstones
- World Health Organization. Hepatitis B – fact sheet