Lý Luận

Can Đởm thấp nhiệt

Chứng tạng phủ · 肝膽濕熱證

Can Đởm thấp nhiệt: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Can Đởm thấp nhiệt là chứng thấp nhiệt uẩn kết ở Can Đởm, làm mất sơ tiết: vàng da vàng mắt, sốt, miệng đắng, đau tức hạ sườn, chán ăn, buồn nôn, sợ mỡ, nước tiểu vàng, lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác hoặc nhu sác.[1][2]

Can Đởm thấp nhiệt – Chứng tạng phủ
Can Đởm thấp nhiệt
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.2.1.3.1, «肝胆湿热证»): chứng do thấp nhiệt uẩn kết bên trong, Can Đởm sơ tiết thất thường; lâm sàng có thân mình và mắt vàng, sốt, miệng đắng, hạ sườn căng đau, hoặc dưới sườn có khối, ăn kém, buồn nôn, sợ mỡ, nước tiểu vàng, lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt hoặc nhu sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF5A «Liver-gallbladder dampness-heat pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do cảm thấp nhiệt, ăn nhiều béo ngọt, rượu, hoặc Tỳ Vị thấp nhiệt lan đến Can Đởm (Thấp nhiệt uẩn Tỳ).[2] Đởm chứa và bài tiết mật nhờ Can sơ tiết; thấp nhiệt làm mật không theo đường thường, tràn ra da gây vàng. Thấp nhiệt theo kinh Can xuống dưới gây ngứa, khí hư vàng hôi, sưng đau tinh hoàn (Can kinh thấp nhiệt, ICD-11 SF5B).[3] Xem Thấp tà.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Can Đởm Đau tức hạ sườn phải, có thể sờ thấy khối; miệng đắng, buồn nôn, sợ mỡ, chán ăn
Vàng da Da và mắt vàng tươi, nước tiểu vàng sẫm
Toàn thân Sốt hoặc nóng lạnh qua lại, người nặng nề, phân dính hoặc táo
Theo kinh xuống dưới Ngứa, ẩm vùng sinh dục, khí hư vàng hôi, tinh hoàn sưng đau
Lưỡi Đỏ, rêu vàng nhớt
Mạch Huyền sác, hoạt sác hoặc nhu sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Thấp nhiệt uẩn Tỳ Trọng tâm ở trung tiêu: đầy bụng, ăn kém, phân nát; ít đau hạ sườn
Can hỏa thượng viêm Hỏa không kèm thấp: mắt đỏ, đau đầu, rêu vàng khô, không vàng da
Hàn thấp khốn Tỳ Vàng da sẫm tối, không sốt, rêu trắng nhớt

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Thanh lợi thấp nhiệt Can Đởm, sơ Can lợi mật; vàng da thì thoái hoàng.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Long đởm tả can thang; vàng da nổi bật: Nhân trần cao thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Kỳ môn (LR14), Nhật nguyệt (GB24) (mộ huyệt Đởm), Dương lăng tuyền (GB34) (hợp huyệt Đởm), Âm lăng tuyền (SP9), Thái xung (LR3). Vị thường được nhắc: Kim tiền thảo (lợi thấp thoái hoàng), Chi tử, Đại hoàng, Hoàng cầm, Sài hồ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Vàng da, vàng mắt luôn cần khám ngay (viêm gan virus, sỏi mật, u đường mật, tụy). Sốt, rét run kèm vàng da và đau hạ sườn phải gợi ý viêm đường mật – cấp cứu.[4] Viêm gan B có vắc xin phòng và thuốc điều trị; người mang virus cần theo dõi định kỳ.[5] Không tự dùng thảo dược kéo dài khi có bệnh gan vì có thể gây tổn thương gan. Ngứa, khí hư hôi, sưng đau tinh hoàn cần khám để điều trị nhiễm trùng đúng cách.

Câu hỏi thường gặp

Có tự uống Kim tiền thảo để “tán sỏi mật” được không?

Không nên tự dùng; sỏi mật có triệu chứng hoặc biến chứng cần bác sĩ đánh giá, nhiều trường hợp phải mổ.[4]

Vì sao chứng Can lại gây bệnh vùng sinh dục?

Vì kinh Can vòng quanh bộ phận sinh dục; thấp nhiệt theo kinh xuống dưới.[2]

Kết luận

Can Đởm thấp nhiệt – thấp nhiệt uẩn kết ở Can Đởm, biểu hiện vàng da tươi, sốt, miệng đắng, đau tức hạ sườn, sợ mỡ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh lợi thấp nhiệt Can Đởm – và vàng da luôn cần khám y khoa.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. Gallstones
  5. World Health Organization. Hepatitis B – fact sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ