Lý Luận

Thấp nhiệt uẩn Tỳ

Chứng tạng phủ · 濕熱蘊脾證

Thấp nhiệt uẩn Tỳ (Tỳ Vị thấp nhiệt): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thấp nhiệt uẩn Tỳ là chứng thấp nhiệt tích ở trung tiêu làm Tỳ mất kiện vận: đầy tức thượng vị, ăn kém, buồn nôn, miệng đắng dính, khát không muốn uống, phân dính nát, người nặng nề, có thể vàng da tươi sáng, rêu vàng nhớt, mạch nhu sác.[1][2]

Thấp nhiệt uẩn Tỳ – Chứng tạng phủ
Thấp nhiệt uẩn Tỳ
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.5.4.2.4.1, «湿热困脾证»; tên khác: Thấp nhiệt uẩn Tỳ chứng): chứng do thấp nhiệt uẩn kết bên trong, vây trệ trung khí, Tỳ mất kiện vận; lâm sàng có thượng vị và bụng bí trướng, sau ăn nặng hơn, ăn không ngon, ăn ít, miệng dính, đại tiện dính trệ hoặc lỏng, chân tay nặng nề hoặc phù, hoặc mặt mắt vàng, khí hư nhiều, màu vàng, mùi hôi, chất lưỡi hơi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF78 «Dampness-heat encumbering the spleen system pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do ăn nhiều đồ béo ngọt, cay nóng, uống rượu, hoặc cảm thấp nhiệt mùa hè – thu, hoặc hàn thấp lâu ngày hóa nhiệt.[2] Tiêu chuẩn còn có mục «脾胃湿热证» (6.6.3.1.2.5) mô tả gần tương tự, nhấn mạnh buồn nôn, miệng đắng, nước tiểu ít vàng.[1] Xem Thấp tà, Ăn uống thất điều.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Đầy tức thượng vị và bụng, sau ăn nặng hơn; ăn kém, buồn nôn
Thấp nhiệt Miệng đắng, dính; khát nhưng uống ít; phân dính nát, khó đi hết; nước tiểu ít vàng; người nặng nề; sốt dai dẳng, ra mồ hôi không hết sốt
Vàng da Nếu có: vàng tươi sáng (y văn gọi “dương hoàng”)
Lưỡi Đỏ, rêu vàng nhớt
Mạch Nhu sác hoặc hoạt sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Hàn thấp khốn Tỳ Không có nhiệt: miệng nhạt, không khát, rêu trắng nhớt
Can Đởm thấp nhiệt Đau tức hạ sườn, miệng đắng, cáu gắt, mạch huyền sác là chính
Đại trường thấp nhiệt Tiêu chảy cấp, lỵ, mót rặn, hậu môn rát là chính

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Thanh nhiệt hóa thấp (thanh lợi thấp nhiệt), kiện Tỳ; vàng da thì thanh nhiệt lợi thấp thoái hoàng.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Liên phác ẩm; vàng da dương hoàng: Nhân trần cao thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Âm lăng tuyền (SP9), Trung quản (CV12), Túc tam lý (ST36), Khúc trì (LI11), Dương lăng tuyền (GB34). Vị thanh nhiệt táo thấp như Hoàng liên, Chi tử, Hậu phác; Nhân trần cao thang có Chi tử và Đại hoàng. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Các biểu hiện này có thể gặp trong viêm gan, viêm túi mật, sỏi mật, viêm tụy, nhiễm trùng tiêu hóa. Vàng da, sốt, đau bụng hạ sườn phải hoặc thượng vị dữ dội, nôn nhiều cần khám cấp cứu. Không tự dùng thuốc “mát gan, thải độc” khi chưa rõ nguyên nhân.[4]

Câu hỏi thường gặp

“Nóng gan, nóng trong” có phải thấp nhiệt?

Có thể, nhưng còn nhiều thể khác; vàng da hoặc men gan tăng cần khám chuyên khoa.

Vì sao bệnh thấp nhiệt “dai dẳng”?

Vì thấp dính trệ, quyện với nhiệt khó tách; y văn ví như “dầu trộn bột”.[2]

Kết luận

Thấp nhiệt uẩn Tỳ – thấp nhiệt tích ở trung tiêu, biểu hiện đầy tức, buồn nôn, miệng đắng dính, phân dính nát, có thể vàng da tươi, rêu vàng nhớt, mạch nhu sác; pháp trị là thanh nhiệt hóa thấp.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ