Vị hàn (Hàn trệ Vị quản): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Vị hàn là chứng hàn tà ở Vị làm Vị mất hòa giáng: đau thượng vị lạnh, có khi quặn, gặp lạnh nặng hơn, chườm ấm dễ chịu, nôn nước trong, rêu trắng, mạch huyền khẩn hoặc trì.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.2.1.1, «胃实寒证»): chứng do hàn tà xâm phạm Vị, hoặc ăn đồ sống lạnh, âm hàn ngưng ở Vị, Vị mất hòa giáng; lâm sàng có thượng vị đau lạnh, lúc đau lúc không, nặng thì đau quặn, nôn ra nước trong, gặp lạnh nặng thêm, được ấm thì dễ chịu, rêu trắng, mạch huyền khẩn hoặc trì hoãn.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF7H «Cold invading the stomach system pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do ăn uống đồ sống lạnh, nhiễm lạnh vùng bụng (thực hàn); hoặc dương khí của Vị vốn hư (hư hàn – tiêu chuẩn ghi là «胃阳虚证», mục 6.3.2.3.3).[1][2] Hàn tính ngưng trệ, co rút nên gây đau; Vị mất giáng nên nôn. Xem Hàn tà, Vị.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Đau thượng vị lạnh, có khi quặn; gặp lạnh hoặc ăn đồ lạnh thì đau, chườm ấm thì đỡ |
| Kèm theo | Nôn hoặc ợ nước trong, miệng nhạt, không khát, chân tay lạnh |
| Hư hàn | Đau âm ỉ, thích xoa ấn, ăn vào đỡ đau, mệt, lưỡi nhạt bệu, mạch trầm trì vô lực |
| Lưỡi | Rêu trắng |
| Mạch | Huyền khẩn hoặc trì |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Vị nhiệt | Đau rát, thích lạnh, khát, rêu vàng |
| Tỳ dương hư | Nổi bật phân lỏng, đau quanh rốn, phù |
| Thực trệ Vị quản | Đầy đau cự án sau ăn quá no, ợ hôi chua, rêu dày |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Ôn Vị tán hàn, hành khí chỉ thống; hư hàn thì ôn trung bổ hư.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Lương phụ hoàn (thực hàn); Hoàng kỳ kiến trung thang (hư hàn). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Trung quản (CV12) (mộ huyệt Vị), Túc tam lý (ST36) (hợp huyệt Vị), Nội quan (PC6), Lương khâu (ST34) (khích huyệt kinh Vị, hay nêu cho đau cấp). Vị ôn trung, hành khí: Can khương, Hương phụ (một trong hai vị của Lương phụ hoàn), Hoàng kỳ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Đau thượng vị có thể do viêm dạ dày, loét dạ dày tá tràng, nhiễm vi khuẩn H. pylori, khó tiêu chức năng – nên khám khi đau tái diễn, nhất là người trên 40–50 tuổi.[4][5] Đau “thượng vị” ở người có yếu tố nguy cơ tim mạch cũng có thể là nhồi máu cơ tim.[6] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[7][4]
Câu hỏi thường gặp
Vị hàn và Tỳ dương hư khác nhau thế nào?
Vị hàn trọng tâm ở dạ dày (đau thượng vị, nôn); Tỳ dương hư trọng tâm ở vận hóa (phân lỏng, phù, mệt).[2]
Đau dạ dày chườm ấm đỡ có cần đi khám?
Có, nếu đau tái diễn hoặc kèm dấu hiệu báo động; viêm loét cần điều trị đặc hiệu.[4]
Kết luận
Vị hàn – hàn ở Vị làm Vị mất hòa giáng, biểu hiện đau thượng vị lạnh, gặp lạnh nặng, chườm ấm đỡ, nôn nước trong, rêu trắng, mạch huyền khẩn; pháp trị là ôn Vị tán hàn, hành khí chỉ thống.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)
- NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)
- CDC. About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery
- NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding