Lý trung hoàn: thành phần, công năng và phân tích
Lý trung hoàn là bài gốc của nhóm ôn lý: Can khương, Nhân sâm, Bạch truật, Chích cam thảo ôn trung tiêu, tán hàn, bổ khí kiện tỳ.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Can khương | Quân | — | 6–9 g | |
| Nhân sâm | Thần | — | 6–9 g | Có thể thay Đảng sâm 18–27 g[1] |
| Bạch truật | Tá | — | 6–9 g | |
| Chích cam thảo | Sứ | — | 6–9 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhCan khương6–9 gÔn trung tán hàn
- ThầnHỗ trợ vị quânNhân sâm6–9 gBổ nguyên khí
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụBạch truật6–9 gKiện tỳ táo thấp
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịChích cam thảo6–9 gBổ trung khí, hoãn cấp chỉ thống
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Ôn trung khư hàn, bổ khí kiện tỳ.[1][2]
Chủ trị: Tỳ vị hư hàn: đi ngoài phân lỏng có thức ăn chưa tiêu, đau bụng thích chườm ấm và xoa bóp, nôn ra nước trong, ăn kém, chân tay lạnh, không khát; lưỡi nhợt rêu trắng ướt.[1][2] Xem Tỳ dương hư, Vị hàn.
3. Phân tích phương
Theo Me & Qi, Can khương là quân, ôn trung tiêu, khu hàn; Nhân sâm là thần, bổ khí; Bạch truật là tá, kiện tỳ táo thấp; Chích cam thảo là sứ.[1]
Cách phân vai này không thống nhất: đoạn Y phương tập giải mà chính Me & Qi dẫn lại xếp Nhân sâm là quân, Bạch truật là thần, Cam thảo là tá, Can khương là sứ.[1] Cả hai cách đều đồng ý bài vừa ôn (Can khương) vừa bổ (Nhân sâm) – đó là tinh thần của ôn pháp trong hòa, ôn, thanh.
4. Gia giảm và bài phát triển
Phụ tử lý trung hoàn: thêm Phụ tử chế khi hàn nặng (Phụ tử có độc có độc, xem cảnh báo trong bài vị thuốc).[1] Liên lý thang: thêm Hoàng liên.[1]
5. Lưu ý an toàn
Chống chỉ định khi ngoại cảm có sốt, âm hư; thận trọng khi có thai. Với chứng thổ tả (hoắc loạn), ngừng khi đã hết nôn, đi ngoài.[2]
Kết luận
Lý trung hoàn ôn trung tán hàn, bổ khí kiện tỳ cho tỳ vị hư hàn; các tài liệu khác nhau ở việc xếp Can khương hay Nhân sâm làm quân.[1][2]