Phương Tễ

Tứ nghịch thang

Phương tễ · Ôn lý · 四逆湯

Tứ nghịch thang: thành phần, công năng và phân tích

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tứ nghịch thang là bài hồi dương cứu nghịch kinh điển: Phụ tử, Can khương, Chích cam thảo dùng khi dương khí suy kiệt, chân tay lạnh giá, mạch vi muốn tuyệt.[1][2]

Tứ nghịch thang – Phương tễ · Ôn lý
Tứ nghịch thang
Về dùng thuốc: Bài phân tích bài thuốc để học tập. Lượng các vị là tham khảo cho người kê đơn, không phải hướng dẫn tự bốc, tự sắc. Thuốc cổ truyền có thể gây tác dụng phụ và tương tác với thuốc tây; chỉ dùng khi có thầy thuốc chỉ định.
Phụ tử có độc (aconitin). Ngộ độc aconitin có thể gây tê miệng, buồn nôn, rối loạn nhịp tim và tử vong.[3] Chỉ dùng Phụ tử đã chế, sắc trước 30–60 phút theo chỉ định;[1] không tự sắc, không ngâm rượu. Tình trạng chân tay lạnh giá, mạch rất yếu, lơ mơ là cấp cứu – phải đến bệnh viện.

1. Thành phần

Vị thuốc Vai trò Nguyên phương Thang tham khảo Ghi chú
Phụ tử (chế) có độc Quân — 6–15 g Sắc trước 30–60 phút
Can khương Thần — 6–9 g
Chích cam thảo Sứ — — Me & Qi xếp vai tá/sứ

Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]

Cột “thang tham khảo” theo [1]; American Dragon ghi Phụ tử chế 9 g, Can khương 4,5 g, Chích cam thảo 6 g.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.

Quân · Thần · Tá · SứVai trò từng vị trong Tứ nghịch thang
  1. QuânChủ trị chứng chính
    Phụ tử (chế)6–15 gHồi dương cứu nghịch, ôn thận
  2. ThầnHỗ trợ vị quân
    Can khương6–9 gÔn trung, trợ Phụ tử hồi dương
  3. SứDẫn thuốc, điều hòa các vị
    Chích cam thảo—Điều hòa, giảm độc tính Phụ tử

Bài không có vị tá riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?

2. Công năng và chủ trị

Công năng: Hồi dương cứu nghịch, ôn lý tán hàn.[1][2]

Chủ trị: Thiếu âm dương hư nặng: chân tay lạnh giá, sợ lạnh nằm co, mệt lả muốn ngủ, đi ngoài ra thức ăn chưa tiêu, mạch vi muốn tuyệt; hoặc vong dương sau khi phát hãn quá mức.[1][2] Xem Tâm dương hư, Thận dương hư.

3. Phân tích phương

Phụ tử có độc là quân, đại nhiệt, hồi dương ở thận; Can khương là thần, ôn trung, cùng Phụ tử làm dương khí trở lại – hai vị thường được nói “Phụ tử không có Can khương thì không nóng”.[1] Chích cam thảo vừa điều hòa vừa làm giảm độc tính alcaloid của Phụ tử.[1]

4. Gia giảm và bài phát triển

Thông mạch tứ nghịch thang (tăng Phụ tử, Can khương), Tứ nghịch gia nhân sâm thang, Phục linh tứ nghịch thang.[1] Không nhầm với Tứ nghịch tán (Sài hồ, Bạch thược, Chỉ thực, Cam thảo) là bài sơ can.[1]

5. Lưu ý an toàn

Chống chỉ định khi chân nhiệt giả hàn.[1][2] Ngừng ngay khi tay chân đã ấm lại.[2] Về độc tính Phụ tử, xem thêm Các vị thuốc có độc.

Kết luận

Tứ nghịch thang hồi dương cứu nghịch bằng Phụ tử (quân), Can khương (thần), Chích cam thảo; Phụ tử có độc, chỉ dùng dạng chế theo đơn và ngừng khi chân tay ấm lại.[1][2][3]

Tài liệu tham khảo

  1. Me & Qi. Si Ni Tang: Benefits, Ingredients & Uses (cập nhật 23/5/2026)
  2. Penner J. (American Dragon). Si Ni Tang – Chinese Herbs
  3. Chan T.Y.K. Aconite poisoning. Clinical Toxicology (Phila) 2009;47(4):279–285. PMID 19514874

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ