Tứ nghịch thang: thành phần, công năng và phân tích
Tứ nghịch thang là bài hồi dương cứu nghịch kinh điển: Phụ tử, Can khương, Chích cam thảo dùng khi dương khí suy kiệt, chân tay lạnh giá, mạch vi muốn tuyệt.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Phụ tử (chế) có độc | Quân | — | 6–15 g | Sắc trước 30–60 phút |
| Can khương | Thần | — | 6–9 g | |
| Chích cam thảo | Sứ | — | — | Me & Qi xếp vai tá/sứ |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; American Dragon ghi Phụ tử chế 9 g, Can khương 4,5 g, Chích cam thảo 6 g.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhPhụ tử (chế)6–15 gHồi dương cứu nghịch, ôn thận
- ThầnHỗ trợ vị quânCan khương6–9 gÔn trung, trợ Phụ tử hồi dương
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịChích cam thảo—Điều hòa, giảm độc tính Phụ tử
Bài không có vị tá riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Hồi dương cứu nghịch, ôn lý tán hàn.[1][2]
Chủ trị: Thiếu âm dương hư nặng: chân tay lạnh giá, sợ lạnh nằm co, mệt lả muốn ngủ, đi ngoài ra thức ăn chưa tiêu, mạch vi muốn tuyệt; hoặc vong dương sau khi phát hãn quá mức.[1][2] Xem Tâm dương hư, Thận dương hư.
3. Phân tích phương
Phụ tử có độc là quân, đại nhiệt, hồi dương ở thận; Can khương là thần, ôn trung, cùng Phụ tử làm dương khí trở lại – hai vị thường được nói “Phụ tử không có Can khương thì không nóng”.[1] Chích cam thảo vừa điều hòa vừa làm giảm độc tính alcaloid của Phụ tử.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Thông mạch tứ nghịch thang (tăng Phụ tử, Can khương), Tứ nghịch gia nhân sâm thang, Phục linh tứ nghịch thang.[1] Không nhầm với Tứ nghịch tán (Sài hồ, Bạch thược, Chỉ thực, Cam thảo) là bài sơ can.[1]
5. Lưu ý an toàn
Chống chỉ định khi chân nhiệt giả hàn.[1][2] Ngừng ngay khi tay chân đã ấm lại.[2] Về độc tính Phụ tử, xem thêm Các vị thuốc có độc.
Kết luận
Tứ nghịch thang hồi dương cứu nghịch bằng Phụ tử (quân), Can khương (thần), Chích cam thảo; Phụ tử có độc, chỉ dùng dạng chế theo đơn và ngừng khi chân tay ấm lại.[1][2][3]