Phương Tễ

Ma hoàng phụ tử tế tân thang

Phương tễ · Giải biểu · 麻黃附子細辛湯

Ma hoàng phụ tử tế tân thang: thành phần, công năng và phân tích

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Ma hoàng phụ tử tế tân thang trị “thái dương – thiếu âm lưỡng cảm”: dương khí trong yếu mà hàn tà ở ngoài – vừa phát hãn vừa ôn dương.[1][2]

Ma hoàng phụ tử tế tân thang – Phương tễ · Giải biểu
Ma hoàng phụ tử tế tân thang
Về dùng thuốc: Bài phân tích bài thuốc để học tập. Lượng các vị là tham khảo cho người kê đơn, không phải hướng dẫn tự bốc, tự sắc. Thuốc cổ truyền có thể gây tác dụng phụ và tương tác với thuốc tây; chỉ dùng khi có thầy thuốc chỉ định.
Bài có ba vị cần thận trọng cao: Ma hoàng, Phụ tử, Tế tân. Phụ tử có độc (aconitin): ngộ độc có thể gây tê miệng, buồn nôn, rối loạn nhịp tim và tử vong.[3] Chỉ dùng Phụ tử đã chế, sắc trước 30–60 phút theo chỉ định; không tự sắc, không ngâm rượu. Một số loài Asarum (Tế tân) nằm trong cảnh báo nhập khẩu của FDA vì có thể chứa acid aristolochic – chất gây ung thư, hại thận.[4] Chỉ dùng dược liệu đúng loài, có kiểm nghiệm, liều nhỏ theo đơn. Ma hoàng là chất kích thích tim mạch, không dùng khi tăng huyết áp, bệnh tim, cường giáp, cùng thuốc ức chế MAO.[5] Không dùng khi có thai, đang cho con bú.[1][2] Rét run, chân tay lạnh giá, mạch rất yếu, lơ mơ là cấp cứu.

1. Thành phần

Vị thuốc Vai trò Nguyên phương Thang tham khảo Ghi chú
Ma hoàng lưu ý tim mạch Quân — 6–9 g Sắc trước, hớt bọt
Phụ tử (chế) có độc Thần — 9–15 g Sắc trước 30–60 phút
Tế tân lưu ý thận Tá — 3–6 g Xem cảnh báo

Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]

Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.

Quân · Thần · Tá · SứVai trò từng vị trong Ma hoàng phụ tử tế tân thang
  1. QuânChủ trị chứng chính
    Ma hoàng6–9 gPhát hãn giải biểu
  2. ThầnHỗ trợ vị quân
    Phụ tử (chế)9–15 gÔn thận dương
  3. TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụ
    Tế tân3–6 gTán hàn, thông dương

Bài không có vị sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?

2. Công năng và chủ trị

Công năng: Trợ dương giải biểu.[1][2]

Chủ trị: Dương hư ngoại cảm phong hàn: sợ lạnh nhiều, mặc ấm không đỡ, sốt nhẹ, rất mệt chỉ muốn ngủ, chân tay lạnh, đau đầu, lưng lạnh mỏi; lưỡi nhợt bệu rêu trắng trơn, mạch trầm (vô lực).[1][2] Xem Thận dương hư, Lục kinh biện chứng.

3. Phân tích phương

Ma hoàng lưu ý tim mạch là quân, phát hãn giải biểu; Phụ tử có độc là thần, ôn thận dương – “trong ôn ngoài tán”, phát hãn mà không làm hao dương.[1] Tế tân lưu ý thận vừa tán hàn ở biểu vừa trừ hàn ở lý, nối hai vị kia.[1][2] Khác Ma hoàng thang (mạch phù, chính khí còn mạnh), bài này dùng khi mạch trầm, chính khí đã suy.[1]

4. Gia giảm và bài phát triển

Me & Qi nêu: khí hư sắc mặt nhợt thêm Nhân sâm, Hoàng kỳ; ho đờm thêm Bán hạ, Hạnh nhân; thấp gây đau mình thêm Thương truật, Độc hoạt; hàn ngưng huyết ứ thêm Đương quy, Xuyên khung. Bài gần: Ma hoàng phụ tử cam thảo thang (thay Tế tân bằng Chích cam thảo).[1]

5. Lưu ý an toàn

Me & Qi ghi tránh khi dương thoát (tiêu chảy nước, chân tay lạnh giá, mạch vi – phải hồi dương trước), khi có thai, âm hư có nhiệt, thực nhiệt, ra nhiều mồ hôi; thận trọng khi tăng huyết áp, bệnh tim (trừ nhịp chậm do dương hư, theo dõi chặt), cường giáp, bệnh thận, người cao tuổi; không dùng cùng thuốc ức chế MAO, thận trọng với digoxin.[1] American Dragon ghi chỉ dùng khi dương hư nhẹ, không dùng khi không có dương hư; chống chỉ định khi có thai, cho con bú, thực nhiệt hoặc táo, âm hư.[2]

Kết luận

Ma hoàng phụ tử tế tân thang trợ dương giải biểu cho người dương hư bị cảm hàn; cả ba vị đều cần thận trọng – chỉ dùng theo chỉ định.[1][2][3][4]

Tài liệu tham khảo

  1. Me & Qi. Ma Huang Fu Zi Xi Xin Tang: Benefits, Ingredients & Uses (cập nhật 25/5/2026)
  2. Penner J. (American Dragon). Ma Huang Fu Zi Xi Xin Tang – Chinese Herbs
  3. Chan T.Y.K. Aconite poisoning. Clinical Toxicology (Phila) 2009;47(4):279–285. PMID 19514874
  4. U.S. Food and Drug Administration. Import Alert 54-10: Detention without physical examination of dietary supplement products containing aristolochic acid (đăng 10/12/2020)
  5. Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Ephedra (About Herbs, cập nhật 23/5/2025)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ