Chỉ khái tán: thành phần, công năng và phân tích
Chỉ khái tán của Trình Quốc Bành dùng cho ho dai dẳng sau cảm: biểu tà gần hết nhưng phế khí chưa tuyên, ngứa họng là ho.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tử uyển (chế mật) | Quân | — | 9–15 g | |
| Bách bộ (chế mật) | Quân | — | 9–12 g | |
| Cát cánh | Thần | — | 9–15 g | |
| Bạch tiền | Thần | — | 9–12 g | |
| Kinh giới | Tá | — | 6–10 g | |
| Trần bì | Tá | — | 6–10 g | |
| Cam thảo (chích mật) | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Nguyên phương tán bột, mỗi lần 6–9 g với nước ấm sau ăn và trước khi ngủ.[1] American Dragon ghi mỗi vị 4–10 g.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhTử uyển (chế mật)9–15 gNhuận phế hóa đàm, chỉ kháiBách bộ (chế mật)9–12 gNhuận phế chỉ khái
- ThầnHỗ trợ vị quânCát cánh9–15 gTuyên phế, lợi họngBạch tiền9–12 gGiáng khí hóa đàm
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụKinh giới6–10 gSơ phong giải biểuTrần bì6–10 gLý khí hóa đàm
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịCam thảo (chích mật)3–6 gĐiều hòa, lợi họng
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Tuyên phế chỉ khái, sơ phong hóa đàm.[1][2]
Chủ trị: Ho sau ngoại cảm phong hàn, biểu chứng gần hết: ho dai dẳng, ngứa họng là ho, đờm trắng khó khạc, có thể hơi sợ gió; rêu trắng mỏng, mạch phù hoãn.[1][2] Xem Phong hàn phạm Phế.
3. Phân tích phương
Tử uyển, Bách bộ là quân – ấm mà không táo, nhuận mà không trệ, chỉ ho mới hay ho lâu đều được; Cát cánh thăng, Bạch tiền giáng – hai thần điều phế khí.[1] Kinh giới sơ phong giải nốt biểu tà, Trần bì lý khí hóa đàm; Cam thảo là sứ.[1][2] Dược điển Việt Nam cũng ghi Tử uyển thường phối với Bách bộ.[3]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: phong hàn mới thêm Phòng phong, Tô diệp, Sinh khương; phong nhiệt bỏ Kinh giới, thêm Tang diệp, Bạc hà, Cúc hoa; táo thương phế bỏ Trần bì, Kinh giới, thêm Qua lâu, Xuyên bối mẫu, Tri mẫu; đàm thấp thêm Bán hạ, Phục linh, Tang bạch bì.[1]
5. Lưu ý an toàn
American Dragon ghi không dùng cho ho do âm hư, phế nhiệt hoặc đàm nhiệt, hết sức thận trọng khi đờm lẫn máu.[2] Ho kéo dài quá 2–3 tuần, ho ra máu, sốt, sụt cân cần đi khám.
Kết luận
Chỉ khái tán tuyên phế chỉ khái cho ho dai dẳng sau cảm, Tử uyển và Bách bộ làm quân.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Me & Qi. Zhi Sou San: Benefits, Ingredients & Uses (cập nhật 22/4/2026)
- Penner J. (American Dragon). Zhi Sou San – Chinese Herbs
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 – chuyên luận Tử uyển (Rễ và Thân rễ), tr. 1364–1365