Phong hàn phạm Phế: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Phong hàn phạm Phế là chứng phong hàn từ bên ngoài xâm phạm làm Phế khí không tuyên thông: ho, đờm trắng loãng, hắt hơi, ngạt mũi, sợ lạnh, sốt, không ra mồ hôi, mạch phù khẩn.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.2.4.4, «风寒犯肺证»; tên khác: Phong hàn thúc Phế chứng): chứng do phong hàn từ ngoài xâm nhập, Phế khí mất tuyên phát hoặc nghịch lên; lâm sàng có ho hoặc suyễn, đờm trắng trong loãng, hắt hơi, ngạt mũi, gặp lạnh thì phát hoặc nặng thêm, rêu trắng, mạch phù hoặc phù khẩn, có thể kèm sợ lạnh, sốt, không ra mồ hôi, đau đầu đau mình.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF8C «Wind-cold fettering the lung pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do nhiễm lạnh, gió lạnh khi chính khí yếu; phong hàn bó buộc phần biểu, Phế ngoài hợp bì mao nên Phế khí bị ảnh hưởng, mất tuyên phát.[1][2] Xem Phong tà, Hàn tà, Biểu chứng.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ho hoặc suyễn, đờm trắng loãng; hắt hơi, ngạt mũi, chảy nước mũi trong |
| Biểu chứng | Sợ lạnh nhiều, sốt nhẹ, không ra mồ hôi, đau đầu, đau mình |
| Lưỡi | Rêu trắng mỏng |
| Mạch | Phù hoặc phù khẩn |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Phong nhiệt phạm Phế | Sốt nhiều, sợ lạnh ít, họng đau, đờm vàng, mạch phù sác |
| Đàm thấp trở Phế | Không có biểu chứng, đờm nhiều, bệnh kéo dài |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Sơ phong tán hàn, tuyên Phế chỉ khái.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tam ảo thang, Chỉ thấu tán; biểu thực nặng: Ma hoàng thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Liệt khuyết (LU7), Phong môn (BL12), Phế du (BL13), Hợp cốc (LI4). Vị tân ôn giải biểu như Phòng phong, Khương hoạt và vị tuyên Phế như Cát cánh là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Phần lớn tương ứng cảm lạnh, viêm đường hô hấp trên do virus, thường tự khỏi. Cần đi khám khi sốt cao trên 3 ngày, khó thở, đau ngực, ho kéo dài trên 3 tuần, hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền. Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Cảm lạnh có cần kháng sinh?
Đa số cảm lạnh do virus, không cần kháng sinh; việc dùng kháng sinh do bác sĩ quyết định.
Vì sao gọi là “thúc Phế”?
“Thúc” là bó buộc: hàn tà làm co rút, bó chặt phần biểu, Phế khí không tuyên thông được.[1]
Kết luận
Phong hàn phạm Phế – phong hàn từ ngoài bó buộc Phế, biểu hiện ho, đờm trắng loãng, ngạt mũi, sợ lạnh, không mồ hôi, mạch phù khẩn; pháp trị là sơ phong tán hàn, tuyên Phế chỉ khái.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)