Phế âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Phế âm hư là chứng âm dịch của Phế hao tổn, sinh hư nhiệt: ho khan ít đờm, có khi lẫn máu, họng khô, khàn tiếng, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.4.1.3.2, «肺阴虚证»; tên khác: Phế âm khuy hư chứng, Phế hư nhiệt chứng): chứng do “lao trùng” ăn mòn Phế làm hao âm tân, hoặc hư lao nội thương làm Phế âm hư; lâm sàng có ho khan, đờm ít, khó khạc, hoặc đờm lẫn máu, họng khô, khàn tiếng, lưỡi đỏ, rêu ít tân, mạch tế sác, kèm sốt nhẹ, ra mồ hôi trộm, ngũ tâm phiền nhiệt, gò má đỏ.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF81 «Lung yin deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do ho lâu ngày, bệnh nhiệt làm tổn thương âm, táo tà, hút thuốc, hoặc “lao trùng” – y văn cổ đã mô tả bệnh lao phổi theo chứng này.[1] Âm hư thì Phế mất thanh nhuận, hư hỏa làm tổn thương lạc mạch nên có thể ho ra máu. Xem Táo tà, Âm dương thất điều.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ho khan, ít đờm, đờm dính khó khạc, có thể lẫn máu; họng khô, khàn tiếng |
| Hư nhiệt | Sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm, ngũ tâm phiền nhiệt, gò má đỏ, gầy |
| Lưỡi | Đỏ, ít rêu, khô |
| Mạch | Tế sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Táo tà phạm Phế | Bệnh mới, theo mùa thu, có thể kèm biểu chứng; không có sốt chiều, mồ hôi trộm kéo dài |
| Phế khí hư | Ho yếu, đờm loãng, không có dấu hiệu nhiệt |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Tư âm nhuận Phế, thanh hư nhiệt, chỉ khái.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bách hợp cố kim thang; Sa sâm mạch đông thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Phế du (BL13), Cao hoang (BL43), Thái khê (KI3), Xích trạch (LU5). Một số vị có mặt trong Bách hợp cố kim thang cũng có trong kho dược liệu: Thục địa, Bạch thược, Đương quy, Cát cánh. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Ho kéo dài trên 2 tuần, ho ra máu, sốt về chiều, ra mồ hôi đêm, sụt cân là các dấu hiệu gợi ý lao phổi – bệnh phổ biến ở Việt Nam, chữa khỏi được nếu điều trị đúng phác đồ; cần đi khám và xét nghiệm đờm, chụp phổi ngay.[4] Ho ra máu cũng có thể do ung thư phổi, giãn phế quản. Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Phế âm hư có phải là lao?
Không phải mọi trường hợp; nhưng vì biểu hiện rất giống lao phổi, người có các dấu hiệu này phải được xét nghiệm lao.[4][1]
Có thể chỉ dùng thuốc cổ truyền chữa lao?
Không. Lao phải điều trị bằng phác đồ thuốc kháng lao đủ thời gian; YHCT chỉ có thể hỗ trợ dưới sự đồng ý của bác sĩ điều trị.[4]
Kết luận
Phế âm hư – âm của Phế hao tổn sinh hư nhiệt, biểu hiện ho khan ít đờm, có khi lẫn máu, sốt chiều, đạo hãn, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là tư âm nhuận Phế – và cần xét nghiệm loại trừ lao phổi.[1][2][4]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Tuberculosis – fact sheet