Mạch môn đông thang: thành phần, công năng và phân tích
Mạch môn đông thang dưỡng âm phế và vị, giáng khí nghịch: Mạch môn lượng rất lớn làm quân, Bán hạ lượng nhỏ làm thần – nhuận mà không trệ, giáng mà không táo.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Mạch môn | Quân | — | 42–70 g | |
| Bán hạ (chế) | Thần | — | 6–9 g | |
| Nhân sâm | Tá | — | 6–9 g | |
| Ngạnh mễ (gạo tẻ) | Tá | — | 3–6 g | |
| Đại táo | Tá | — | 4 quả | |
| Cam thảo | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhMạch môn42–70 gDưỡng âm phế vị, thanh hư nhiệt
- ThầnHỗ trợ vị quânBán hạ (chế)6–9 gGiáng nghịch hạ khí
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụNhân sâm6–9 gÍch khí sinh tânNgạnh mễ (gạo tẻ)3–6 gDưỡng vịĐại táo4 quảBổ tỳ
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịCam thảo3–6 gĐiều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Tư dưỡng phế vị, giáng nghịch hạ khí.[1][2]
Chủ trị: Phế vị âm hư, khí nghịch: ho khan hoặc đờm ít dính khó khạc, họng khô, khó thở, khàn tiếng, miệng khô khát; nôn khan, nấc; lưỡi đỏ khô ít rêu, mạch hư sác.[1][2] Xem Phế âm hư, Vị âm hư, Táo tà.
3. Phân tích phương
Mạch môn lượng rất lớn là quân, dưỡng âm phế vị; Bán hạ lượng nhỏ là thần, giáng khí nghịch – vị cay táo của Bán hạ bị Mạch môn chế ngự, còn Mạch môn nhờ Bán hạ mà không nê trệ.[1][2] Nhân sâm, Ngạnh mễ, Đại táo ích khí dưỡng vị – “bồi thổ sinh kim”.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: âm hư nặng khát nhiều thêm Sa sâm, Ngọc trúc; vị âm hư đau rát thêm Thạch hộc, Bạch thược; khí âm đều hư thêm Hoàng kỳ, Sơn dược; ho đờm lẫn máu thêm Bạch cập, Ngẫu tiết.[1]
5. Lưu ý an toàn
Hai nguồn ghi không dùng cho phế nuy do hư hàn (đờm trắng loãng, không khát, tiểu nhiều, lưỡi nhợt).[1][2] American Dragon ghi thêm: chống chỉ định khi có thấp; thận trọng khi ho, nấc do phong hàn hoặc nhiệt, sốt cao bứt rứt do biểu nhiệt.[2] Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu cần đi khám.
Kết luận
Mạch môn đông thang tư dưỡng phế vị, giáng nghịch hạ khí; tỉ lệ Mạch môn rất lớn và Bán hạ nhỏ là điểm cốt lõi.[1][2]