Thanh táo cứu phế thang: thành phần, công năng và phân tích
Thanh táo cứu phế thang của Dụ Xương trị “ôn táo thương phế”: Tang diệp thanh tuyên táo nhiệt, phối Thạch cao, Mạch môn và các vị nhuận phế, ích khí.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tang diệp (sương) | Quân | — | 9 g | |
| Thạch cao | Thần | — | 7,5–8 g | Sắc trước |
| Mạch môn | Thần | — | 3,6–4 g | |
| A giao | Tá | — | 3 g | Hòa tan riêng |
| Hồ ma nhân (vừng đen) | Tá | — | 3 g | Các nguồn ghi vị này khác nhau |
| Hạnh nhân | Tá | — | 2 g | |
| Nhân sâm | Tá | — | 2–3 g | |
| Tỳ bà diệp (chích mật) | Tá | — | 3 g | |
| Cam thảo | Sứ | — | 3 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]. Về vị nhuận táo: Me & Qi ghi lúc là Hỏa ma nhân, lúc là Hồ ma nhân (vừng đen); American Dragon ghi Hắc chi ma (vừng đen), để Hỏa ma nhân trong ngoặc.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhTang diệp (sương)9 gThanh tuyên táo nhiệt ở phế
- ThầnHỗ trợ vị quânThạch cao7,5–8 gThanh phế nhiệtMạch môn3,6–4 gDưỡng âm nhuận phế
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụA giao3 gDưỡng âm nhuận táoHồ ma nhân (vừng đen)3 gNhuận táoHạnh nhân2 gGiáng phế khíNhân sâm2–3 gÍch khí sinh tânTỳ bà diệp (chích mật)3 gGiáng phế khí, chỉ khái
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịCam thảo3 gĐiều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Thanh táo nhuận phế, dưỡng âm ích khí.[1][2]
Chủ trị: Ôn táo thương phế, khí âm đều hao: ho khan không đờm hoặc ít đờm, suyễn, họng mũi khô, khát nhiều, sốt nhẹ, đau đầu, tức ngực; lưỡi khô ít rêu, mạch hư đại sác.[1][2] Xem Táo tà phạm Phế, Táo tà.
3. Phân tích phương
Tang diệp là quân, nhẹ nhàng thanh tuyên táo nhiệt; Thạch cao thanh phế nhiệt, Mạch môn dưỡng âm – hai vị thần, lượng đều nhỏ hơn quân để thuốc không quá lạnh, quá nhuận.[1] A giao, vừng đen nhuận táo; Hạnh nhân, Tỳ bà diệp giáng phế khí; Nhân sâm ích khí – đều là tá. Cam thảo là sứ.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: đờm dính thêm Xuyên bối mẫu, Qua lâu; huyết táo thêm Sinh địa; còn biểu chứng thêm Cát cánh, Tiền hồ, bỏ A giao và vị hạt nhuận; suyễn mệt thêm Ngũ vị tử.[1]
5. Lưu ý an toàn
American Dragon ghi thận trọng khi tỳ hư.[2] Ho khan kéo dài, khó thở tăng dần, sốt cao cần đi khám (chụp phổi).
Kết luận
Thanh táo cứu phế thang thanh táo nhuận phế, dưỡng âm ích khí cho ôn táo thương phế; Tang diệp làm quân, lượng thần nhỏ hơn quân.[1][2]