Tỳ bà diệp (Folium Eriobotryae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Tỳ bà diệp là lá phơi hoặc sấy khô của cây Tỳ bà (nhót tây) thuộc họ Hoa hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính hơi lạnh, quy vào hai kinh Phế, Vị.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Tỳ bà diệp (lá nhót tây).[1] |
| Tên dược liệu | Folium Eriobotryae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Tỳ bà [Eriobotrya japonica (Thunb.) Lindl.].[1] |
| Họ | Hoa hồng (Rosaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Lá phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), tính hơi lạnh (vi hàn).[1] |
| Quy kinh | Phế, Vị.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Lá hình thuôn hay trứng dài, dài 12–30 cm, rộng 4–9 cm, chóp nhọn, gốc hình nêm, mép có răng cưa thưa; mặt dưới phủ nhiều lông nhung màu vàng nâu; lá dày, giòn.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Phải chải sạch lông lá
Mặt dưới lá tỳ bà có nhiều lông nhung; Dược điển yêu cầu loại bỏ lông khi bào chế.[1] Lông còn sót có thể gây kích ứng họng, làm ho nhiều hơn.
Chế biến và bào chế
Thu hái lá quanh năm, phơi gần khô, bó thành bó nhỏ, phơi tiếp đến khô.[1] Khi dùng loại bỏ lông nhung, phun nước cho mềm, thái sợi; dạng mật tỳ bà diệp sao với mật ong (2 kg mật ong cho 10 kg).[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi tỳ bà diệp vị đắng, tính hơi lạnh, vào hai kinh Phế, Vị.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh phế nhiệt và vị nhiệt, chỉ khái, chỉ ẩu.[1] |
| Chủ trị | Ho và suyễn do phế nhiệt; sốt và khát do vị nhiệt.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–9 g mỗi ngày, phối hợp trong các bài thuốc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi nôn do hư hàn, ho do phong hàn không nên dùng.[1]
Ho, khó thở: khi nào cần khám
Ho kèm khó thở, thở rít, tím môi, đau ngực, sốt cao, ho ra máu, hoặc ho kéo dài trên 3 tuần (nhất là kèm sụt cân, ra mồ hôi đêm) cần đi khám để loại trừ viêm phổi, lao, hen, ung thư phổi. Người bệnh hen, COPD tiếp tục dùng thuốc theo bác sĩ.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Siro ho có lá tỳ bà có phải vị thuốc này?
Nhiều siro ho có thành phần tỳ bà diệp; khi dùng cần đọc kỹ hướng dẫn, không dùng quá liều và hỏi bác sĩ với trẻ nhỏ.
Ai không nên dùng?
Dược điển ghi người nôn do hư hàn, ho do phong hàn không nên dùng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, mát.[1]
Kết luận
Tỳ bà diệp – Folium Eriobotryae là lá nhót tây, vị đắng, tính hơi lạnh, quy kinh Phế, Vị, được Dược điển ghi công năng thanh phế nhiệt và vị nhiệt, chỉ khái, chỉ ẩu.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tỳ bà diệp, Folium Eriobotryae, tr. 1365–1366