Dược Liệu

Ngưu bàng tử

Fructus Arctii lappae

Ngưu bàng tử (Fructus Arctii lappae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Ngưu bàng tử là quả chín phơi khô của cây Ngưu bàng thuộc họ Cúc; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính lạnh, quy vào hai kinh Phế, Vị.[1]

Ngưu bàng tử – Dược liệu
Ngưu bàng tử

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Ngưu bàng (Quả), Fructus Arctii lappae”, tập 2, tr. 1274–1275. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Ngưu bàng tử.[1]
Tên dược liệu Fructus Arctii lappae.[1]
Loài cho dược liệu Ngưu bàng (Arctium lappa L.).[1]
Họ Cúc (Asteraceae).[1]
Bộ phận dùng Quả chín phơi khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), đắng (khổ), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Phế, Vị.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 14,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Quả hình trứng ngược dài, hơi dẹt, hơi cong, dài 5–7 mm, rộng 2–3 mm; mặt ngoài nâu hơi xám, có đốm đen và vài gân dọc.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Quả ngưu bàng và rễ ngưu bàng

Vị thuốc trong Dược điển là quả (ngưu bàng tử). Rễ ngưu bàng (gobo) được bán làm rau, trà; là bộ phận khác, không thay vị thuốc này.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa thu, hái chùm quả chín, phơi khô, đập lấy quả, loại tạp chất rồi phơi lại.[1] Dạng sao: sao nhỏ lửa đến khi hơi phồng, có mùi thơm; khi dùng giã nát.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi cây ngưu bàng được di thực từ Trung Quốc sang nước ta từ năm 1959; trong đợt điều tra dược liệu ở Lào Cai tháng 7/1967, đoàn điều tra đã thấy cây mọc hoang ở vùng cao huyện Bát Xát.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi ngưu bàng tử vị cay, đắng, tính lạnh, vào hai kinh Phế, Vị.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh VịBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Giải biểu nhiệt, tuyên phế, thấu chẩn, giải độc, thông lợi hầu họng.[1]
Chủ trị Cảm mạo phong nhiệt, ho đờm nhiều; sởi; hầu họng sưng đau; quai bị; ngứa, mụn nhọt, đơn độc, nhọt độc sưng lở.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Ngưu bàng trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Cảm sốt: khi nào cần đi khám

Cảm thông thường thường tự khỏi; nhưng sốt cao trên 3 ngày, khó thở, đau ngực, li bì, cứng cổ, phát ban xuất huyết, trẻ nhỏ bỏ bú, co giật cần đến cơ sở y tế ngay. Bệnh sởi, quai bị là bệnh truyền nhiễm cần được khám, cách ly và theo dõi biến chứng; tiêm vắc-xin là cách phòng hiệu quả.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Ngưu bàng có trồng ở Việt Nam?

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi cây ngưu bàng được di thực từ Trung Quốc sang nước ta từ năm 1959, và năm 1967 đoàn điều tra dược liệu đã thấy cây mọc hoang ở vùng cao huyện Bát Xát (Lào Cai).[2]

Trà rễ ngưu bàng có phải vị thuốc này?

Không. Vị thuốc là quả chín; rễ là bộ phận khác.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, mát.[1]

Kết luận

Ngưu bàng tử – Fructus Arctii lappae là vị thuốc vị cay, đắng, tính lạnh, quy kinh Phế, Vị, được Dược điển ghi công năng giải biểu nhiệt, tuyên phế, thấu chẩn, giải độc, thông lợi hầu họng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngưu bàng (Quả), Fructus Arctii lappae, tr. 1274–1275
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Ngưu bàng”, tr. 624–625

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ