Dược Liệu

Thạch cao

Gypsum fibrosum

Thạch cao (Gypsum fibrosum): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thạch cao là chất khoáng thiên nhiên có thành phần chủ yếu là calci sulfat ngậm hai phân tử nước; Dược điển Việt Nam V ghi sinh thạch cao vị ngọt, cay, tính rất lạnh, quy vào các kinh Phế, Vị, Tam tiêu, Tâm bào.[1]

Thạch cao – Dược liệu
Thạch cao

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thạch cao, Gypsum fibrosum”, tập 2, tr. 1329–1330. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thạch cao (Đại thạch cao).[1]
Tên dược liệu Gypsum fibrosum.[1]
Loài cho dược liệu Khoáng chất thiên nhiên, thành phần chủ yếu là calci sulfat ngậm 2 phân tử nước (CaSO₄·2H₂O).[1]
Họ Khoáng vật.[1]
Bộ phận dùng Khối khoáng thạch đã làm sạch, đập nhỏ.[1]
Tính, vị Sinh thạch cao: vị ngọt (cam), cay (tân), tính rất lạnh (đại hàn). Đoạn thạch cao (nung): vị ngọt, cay, chát, tính lạnh.[1]
Quy kinh Phế, Vị, Tam tiêu, Tâm bào.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược điển định tính calci và sulfat, giới hạn kim loại nặng không quá 10 phần triệu và có định lượng calci sulfat.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Khối tập hợp các sợi theo chiều dài, hình phiến hoặc miếng không đều, màu trắng, trắng xám hoặc vàng nhạt, đôi khi trong suốt; nặng, mặt cắt dọc có sợi óng ánh. Loại trắng, bóng, xốp, mặt như sợi tơ, không lẫn tạp chất là tốt. Không mùi, vị nhạt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Không dùng thạch cao xây dựng, thạch cao y tế bó bột

Thạch cao làm thuốc là khoáng thạch tự nhiên đạt chuẩn Dược điển (có kiểm tra kim loại nặng, asen). Bột thạch cao xây dựng, thạch cao bó bột đã qua nung và có phụ gia, tuyệt đối không dùng để uống.

Chế biến và bào chế

Rửa sạch, phơi khô, đập thành miếng nhỏ, loại đá tạp rồi nghiền thành bột thô gọi là sinh thạch cao.[1] Đoạn thạch cao: đập thành khối nhỏ, nung trong lò không khói đến khi tơi bở, để nguội, đập vụn.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi sinh thạch cao vị ngọt, cay, tính rất lạnh, vào các kinh Phế, Vị, Tam tiêu, Tâm bào.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh VịKinh Tam tiêuKinh Tâm bàoBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Sinh thạch cao: thanh nhiệt tả hỏa, trừ phiền chỉ khát. Đoạn thạch cao: thu thấp, sinh cơ, liễm sang, chỉ huyết.[1]
Chủ trị Sinh thạch cao: thực nhiệt ở phần khí của phế vị (sốt cao, mồ hôi nhiều, khát nhiều); nhiệt độc thịnh gây sốt cao phát ban; giai đoạn sau của ôn bệnh; viêm lợi. Đoạn thạch cao: dùng ngoài cho vết loét lâu liền, ngứa do thấp, bỏng, ngoại thương chảy máu.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều sinh thạch cao 10–36 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, sắc trước các vị khác; đoạn thạch cao tán bột đắp ngoài, lượng thích hợp.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi chứng hư hàn không dùng.[1]

Sốt cao là tình huống cần khám

Các chứng “sốt cao, khát nhiều, phát ban” trong chủ trị cũng là biểu hiện của sốt xuất huyết, viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết…; người sốt cao, nhất là trẻ nhỏ, sốt kèm phát ban, li bì, co giật cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ sắc thuốc.

Vết bỏng, vết thương cần sơ cứu đúng cách (làm mát bằng nước sạch, che phủ sạch); không rắc bột lên vết bỏng sâu, rộng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Thạch cao uống được sao, có phải chất xây dựng?

Thạch cao làm thuốc là khoáng chất calci sulfat tự nhiên đạt chuẩn Dược điển, dùng trong bài thuốc sắc theo đơn.[1] Không dùng thạch cao công nghiệp hay thạch cao bó bột.

Sinh thạch cao và đoạn thạch cao khác nhau thế nào?

Sinh thạch cao (để sống) dùng uống, thanh nhiệt; đoạn thạch cao (đã nung) chủ yếu dùng ngoài để làm se, liền vết thương.[1]

Bảo quản

Để nơi khô.[1]

Kết luận

Thạch cao – Gypsum fibrosum là khoáng chất calci sulfat ngậm nước; sinh thạch cao vị ngọt, cay, tính rất lạnh, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt tả hỏa, trừ phiền chỉ khát.[1] Chứng hư hàn không dùng; sốt cao cần được khám trước.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thạch cao, Gypsum fibrosum, tr. 1329–1330

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ