Qua lâu (Fructus Trichosanthis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Qua lâu là quả chín đã bỏ hạt, phơi hay sấy khô, của cây Qua lâu hoặc Song biên qua lâu thuộc họ Bí; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh, quy vào các kinh Phế, Vị, Đại trường.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Qua lâu (quả).[1] |
| Tên dược liệu | Fructus Trichosanthis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Qua lâu (Trichosanthes kirilowii Maxim.) hoặc Song biên qua lâu (Trichosanthes rosthornii Harms). Dược điển còn có chuyên luận riêng cho hạt qua lâu.[1] |
| Họ | Bí (Cucurbitaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Quả chín đã bỏ hạt, phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), hơi đắng (vi khổ), tính lạnh (hàn).[1] |
| Quy kinh | Phế, Vị, Đại trường.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Quả hình bầu dục rộng hoặc hình cầu, dài 7–15 cm, đường kính 6–10 cm; mặt ngoài đỏ cam hoặc vàng cam, nhăn nheo hoặc nhẵn bóng; đỉnh còn sót gốc vòi nhụy, gốc có cuống quả.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa thu, hái quả chín, bỏ cơm quả và hạt, hong khô nơi thoáng mát rồi phơi âm can hoặc sấy nhẹ; khi dùng thái lát hay cắt miếng.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi lúc đó nước ta mới phát hiện và thu mua qua lâu ở Cao Bằng.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi qua lâu vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh, vào các kinh Phế, Vị, Đại trường.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh nhiệt, trừ đàm, nhuận táo, tán kết.[1] |
| Chủ trị | Ho đờm do phế nhiệt; đau thắt ngực, kết hung đầy bĩ ngực và thượng vị; nhũ ung, phế ung, trường ung; đại tiện bí kết.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 9–15 g mỗi ngày, phối hợp với các vị thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi phản ô đầu, phụ tử và thiên hùng; không dùng cho người tỳ hư gây ỉa lỏng.[1]
Ho, khó thở: khi nào cần khám
Ho kèm khó thở, thở rít, tím môi, đau ngực, sốt cao, ho ra máu, hoặc ho kéo dài trên 3 tuần (nhất là kèm sụt cân, ra mồ hôi đêm) cần đi khám để loại trừ viêm phổi, lao, hen, ung thư phổi. Người bệnh hen, COPD tiếp tục dùng thuốc theo bác sĩ.
Đau thắt ngực là triệu chứng có thể của nhồi máu cơ tim: đau ngực dữ dội, lan tay trái, hàm, kèm vã mồ hôi, khó thở cần gọi cấp cứu ngay; người bệnh tim không tự ngừng thuốc tim mạch.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
“Phản ô đầu, phụ tử” nghĩa là gì?
Dược điển ghi qua lâu không được phối hợp với ô đầu, phụ tử, thiên hùng trong cùng bài thuốc.[1]
Qua lâu có mọc ở Việt Nam?
Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi lúc đó nước ta mới phát hiện và thu mua ở Cao Bằng.[2]
Bảo quản
Để nơi khô mát, tránh mốc mọt.[1]
Kết luận
Qua lâu – Fructus Trichosanthis là vị thuốc vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh, quy kinh Phế, Vị, Đại trường, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt, trừ đàm, nhuận táo, tán kết.[1] Không phối hợp với ô đầu, phụ tử.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Qua lâu (Quả), Fructus Trichosanthis, tr. 1294–1295
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Qua lâu”, tr. 629–630