Táo tà phạm Phế: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Táo tà phạm Phế là chứng táo tà làm tổn thương tân dịch, Phế mất thanh nhuận: ho khan, ít hoặc không đờm, đờm dính khó khạc, mũi họng môi khô, khàn tiếng, đầu lưỡi đỏ, rêu ít tân.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.6.3.3, «燥邪犯肺证»; tên khác: Táo tà thương Phế chứng): chứng do cảm táo tà, hoặc phong nhiệt hóa táo làm tổn thương âm, Phế mất thanh túc; lâm sàng có ho khan, ít hoặc không đờm, đờm dính khó khạc, môi mũi họng khô, khàn tiếng, khát, ho nhiều thì đau ngực, hoặc đờm có tia máu, đầu lưỡi đỏ, rêu mỏng vàng ít tân, mạch tế hoặc sác, lúc đầu có thể kèm sốt, sợ lạnh, đau đầu.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF8D «Dryness invading the lung pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Thường gặp mùa thu, thời tiết hanh khô, hoặc môi trường khô (điều hòa). Y văn chia ôn táo (đầu thu, táo kèm nhiệt) và lương táo (cuối thu, táo kèm hàn).[2] Xem Táo tà.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ho khan, ít đờm, đờm dính khó khạc, có thể có tia máu |
| Dấu hiệu khô | Mũi, họng, môi khô; khàn tiếng; khát |
| Lưỡi | Đầu lưỡi đỏ, rêu mỏng, ít tân |
| Mạch | Tế hoặc sác; mới bệnh có thể phù |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Phế âm hư | Bệnh lâu, có sốt chiều, ra mồ hôi trộm, gầy |
| Phong nhiệt phạm Phế | Đờm vàng, họng đau, sốt rõ; không nổi bật khô |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Ôn táo: thanh táo nhuận Phế; lương táo: khinh tuyên nhuận táo.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tang hạnh thang (ôn táo), Hạnh tô tán (lương táo); nặng hơn: Thanh táo cứu phế thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thái uyên (LU9), Phế du (BL13), Chiếu hải (KI6) (hay được phối với Liệt khuyết cho chứng họng khô). Xem thêm danh sách vị thuốc vị ngọt – nhóm hay có tác dụng nhuận. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Không khí khô có thể gây ho khan, khô họng; giữ ẩm phòng, uống đủ nước giúp ích. Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, khàn tiếng trên 3 tuần, sụt cân cần khám để loại trừ lao, bệnh phổi, bệnh thanh quản.[4] Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Ôn táo và lương táo phân biệt thế nào?
Ôn táo sốt nhiều, sợ lạnh ít, khát, họng đau; lương táo sợ lạnh nhiều, sốt ít, không ra mồ hôi.[2]
Ho khan do điều hòa có phải táo tà?
Có thể hiểu theo YHCT là “nội táo/ngoại táo” do môi trường khô; điều chỉnh độ ẩm thường giúp cải thiện.
Kết luận
Táo tà phạm Phế – táo tà làm khô, tổn thương Phế, biểu hiện ho khan ít đờm, khô mũi họng môi, khàn tiếng, rêu ít tân; pháp trị là nhuận táo (ôn táo thì thanh nhuận, lương táo thì ôn nhuận).[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Tuberculosis – fact sheet