Đàm hỏa nhiễu tâm: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Đàm hỏa nhiễu tâm là chứng đàm và hỏa kết hợp quấy nhiễu tâm thần: bứt rứt, mất ngủ, nói nhiều, dễ kích động, nặng thì cười khóc thất thường, la hét đập phá; rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.9.6.2.4.1, «痰火扰神证»; tên khác: Đàm hỏa nhiễu tâm chứng): chứng do đàm hỏa thịnh bên trong, hoặc đàm theo hỏa động, bốc lên quấy nhiễu tâm thần; lâm sàng có đau đầu, bứt rứt, hiếu động, nói nhiều, ít ngủ hoặc mất ngủ, khó tập trung, bốc đồng, dễ kích động, giận dữ, la khóc, nặng thì khóc cười thất thường, đánh người đập phá, lưỡi đỏ thẫm, rêu vàng nhớt, mạch huyền hoạt sác, có thể kèm mặt đỏ, thích ăn béo ngọt, họng có tiếng đờm, táo bón, nước tiểu ít vàng.[1] Tên tiếng Anh thường dùng: «Phlegm-fire harassing the heart (spirit) pattern».
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do tình chí uất kết hóa hỏa, hỏa nung tân dịch thành đàm; ăn nhiều béo ngọt, cay nóng, rượu; hoặc ngoại cảm nhiệt tà nặng.[1][2] Xem Hỏa tà, Đàm ẩm.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Bứt rứt, mất ngủ, nói nhiều, dễ kích động; nặng thì cuồng loạn, la hét |
| Kèm theo | Mặt đỏ, đờm vàng, họng có tiếng đờm, táo bón, nước tiểu đỏ; ngoại cảm thì sốt cao, nói sảng |
| Lưỡi | Đỏ hoặc đỏ thẫm, rêu vàng nhớt |
| Mạch | Huyền hoạt sác hoặc hoạt sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Đàm mê tâm khiếu | Không có hỏa: trầm lặng, u uất, rêu trắng nhớt |
| Tâm hỏa thượng viêm | Không có đàm, rối loạn thần chí nhẹ (bứt rứt, mất ngủ) |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Thanh tâm tả hỏa, địch đàm an thần.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Hoàng liên ôn đởm thang; thể cuồng nặng: Sinh thiết lạc ẩm, Mông thạch cổn đàm hoàn (do thầy thuốc chỉ định). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Phong long (ST40), Lao cung (PC8), Thần môn (HT7), Đại lăng (PC7). Vị thanh nhiệt như Hoàng liên, Chi tử là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Kích động, ảo giác, hành vi bạo lực, lú lẫn kèm sốt là tình trạng cần cấp cứu (sảng do nhiễm trùng, ngộ độc, rối loạn tâm thần cấp, hưng cảm); nếu có nguy cơ tự hại hoặc gây hại người khác, gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay.[3]
Câu hỏi thường gặp
Chứng này có phải bệnh tâm thần?
Một số biểu hiện tương ứng với rối loạn tâm thần; YHCT có thể hỗ trợ nhưng chẩn đoán và điều trị chính thuộc chuyên khoa tâm thần.
Vì sao rêu lưỡi vàng nhớt quan trọng?
Vì cho thấy có cả đàm (nhớt) và nhiệt (vàng) – dấu hiệu phân biệt với chứng đàm mê tâm khiếu.[2]
Kết luận
Đàm hỏa nhiễu tâm – đàm và hỏa quấy nhiễu tâm thần, biểu hiện bứt rứt, mất ngủ, kích động, cuồng loạn, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác; pháp trị là thanh tâm địch đàm – và các biểu hiện cấp tính cần được xử trí y tế ngay.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet