Lý Luận

Tâm hỏa thượng viêm

Chứng tạng phủ · 心火上炎證

Tâm hỏa thượng viêm: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tâm hỏa thượng viêm là chứng hỏa của Tâm bốc lên: loét miệng lưỡi đỏ đau rát, bứt rứt, mất ngủ, mặt đỏ, khát, lưỡi đỏ đầu lưỡi đỏ hơn, mạch sác.[1][2]

Tâm hỏa thượng viêm – Chứng tạng phủ
Tâm hỏa thượng viêm
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.1.1.2.2.1, «心火上炎证»; tên khác: Tâm hỏa thiên kháng chứng): chứng do hỏa ở kinh Tâm vượng, theo kinh bốc lên miệng lưỡi; lâm sàng có loét miệng lưỡi, sưng đỏ đau rát, bứt rứt, mặt đỏ, lưỡi đỏ, mạch huyền sác, có thể kèm sốt, khát thích uống lạnh, táo bón.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF68 «Heart fire flaming upward pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do tình chí uất lâu hóa hỏa (ngũ chí hóa hỏa), ăn nhiều đồ cay nóng, uống rượu, hoặc lục dâm vào trong hóa hỏa.[2] Tâm khai khiếu ra lưỡi nên hỏa của Tâm biểu hiện ở lưỡi, miệng; hỏa nhiễu thần gây bứt rứt, mất ngủ. Hỏa có thể dời xuống Tiểu trường – xem Tiểu trường thực nhiệt. Xem thêm Hỏa tà.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Loét miệng lưỡi, sưng đỏ, đau rát; bứt rứt, mất ngủ
Kèm theo Mặt đỏ, khát thích uống lạnh, nước tiểu vàng, táo bón
Lưỡi Đỏ, đầu lưỡi đỏ hơn, rêu vàng
Mạch Sác hữu lực (tiêu chuẩn ghi huyền sác)

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tâm âm hư Hư nhiệt: ít rêu, mạch tế sác, ra mồ hôi trộm
Vị nhiệt Lợi sưng đau, hôi miệng, mau đói
Đàm hỏa nhiễu tâm Có đàm: rêu vàng nhớt, rối loạn thần chí rõ

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Thanh Tâm tả hỏa.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tả tâm thang; nếu kèm tiểu buốt đỏ thì Đạo xích tán. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thiếu phủ (HT8) (huỳnh huyệt kinh Tâm, thuộc Hỏa), Lao cung (PC8), Thần môn (HT7). Vị thanh Tâm hỏa thường nhắc: Hoàng liên, Chi tử, Đạm trúc diệp. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Loét miệng tái phát thường là loét áp-tơ lành tính, nhưng vết loét không lành sau 2 tuần, mảng trắng/đỏ ở niêm mạc miệng, sụt cân cần khám răng hàm mặt hoặc tai mũi họng để loại trừ bệnh lý ác tính, bệnh hệ thống. Mất ngủ, bứt rứt kéo dài cũng nên được đánh giá.

Câu hỏi thường gặp

“Nóng trong, nhiệt miệng” có phải Tâm hỏa?

Có thể là Tâm hỏa, Vị nhiệt hoặc âm hư – mỗi thể chữa khác nhau; không nên tự dùng thuốc “mát” kéo dài.[2]

Vì sao Tâm hỏa lại gây loét lưỡi?

Vì theo tạng tượng, Tâm khai khiếu ra lưỡi; hỏa của Tâm theo kinh bốc lên lưỡi.[1]

Kết luận

Tâm hỏa thượng viêm – hỏa của Tâm bốc lên, biểu hiện loét miệng lưỡi đỏ đau, bứt rứt, mất ngủ, mặt đỏ, lưỡi đỏ, mạch sác; pháp trị là thanh Tâm tả hỏa.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ