Tâm hỏa thượng viêm: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tâm hỏa thượng viêm là chứng hỏa của Tâm bốc lên: loét miệng lưỡi đỏ đau rát, bứt rứt, mất ngủ, mặt đỏ, khát, lưỡi đỏ đầu lưỡi đỏ hơn, mạch sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.1.1.2.2.1, «心火上炎证»; tên khác: Tâm hỏa thiên kháng chứng): chứng do hỏa ở kinh Tâm vượng, theo kinh bốc lên miệng lưỡi; lâm sàng có loét miệng lưỡi, sưng đỏ đau rát, bứt rứt, mặt đỏ, lưỡi đỏ, mạch huyền sác, có thể kèm sốt, khát thích uống lạnh, táo bón.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF68 «Heart fire flaming upward pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do tình chí uất lâu hóa hỏa (ngũ chí hóa hỏa), ăn nhiều đồ cay nóng, uống rượu, hoặc lục dâm vào trong hóa hỏa.[2] Tâm khai khiếu ra lưỡi nên hỏa của Tâm biểu hiện ở lưỡi, miệng; hỏa nhiễu thần gây bứt rứt, mất ngủ. Hỏa có thể dời xuống Tiểu trường – xem Tiểu trường thực nhiệt. Xem thêm Hỏa tà.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Loét miệng lưỡi, sưng đỏ, đau rát; bứt rứt, mất ngủ |
| Kèm theo | Mặt đỏ, khát thích uống lạnh, nước tiểu vàng, táo bón |
| Lưỡi | Đỏ, đầu lưỡi đỏ hơn, rêu vàng |
| Mạch | Sác hữu lực (tiêu chuẩn ghi huyền sác) |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tâm âm hư | Hư nhiệt: ít rêu, mạch tế sác, ra mồ hôi trộm |
| Vị nhiệt | Lợi sưng đau, hôi miệng, mau đói |
| Đàm hỏa nhiễu tâm | Có đàm: rêu vàng nhớt, rối loạn thần chí rõ |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Thanh Tâm tả hỏa.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tả tâm thang; nếu kèm tiểu buốt đỏ thì Đạo xích tán. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thiếu phủ (HT8) (huỳnh huyệt kinh Tâm, thuộc Hỏa), Lao cung (PC8), Thần môn (HT7). Vị thanh Tâm hỏa thường nhắc: Hoàng liên, Chi tử, Đạm trúc diệp. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Loét miệng tái phát thường là loét áp-tơ lành tính, nhưng vết loét không lành sau 2 tuần, mảng trắng/đỏ ở niêm mạc miệng, sụt cân cần khám răng hàm mặt hoặc tai mũi họng để loại trừ bệnh lý ác tính, bệnh hệ thống. Mất ngủ, bứt rứt kéo dài cũng nên được đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
“Nóng trong, nhiệt miệng” có phải Tâm hỏa?
Có thể là Tâm hỏa, Vị nhiệt hoặc âm hư – mỗi thể chữa khác nhau; không nên tự dùng thuốc “mát” kéo dài.[2]
Vì sao Tâm hỏa lại gây loét lưỡi?
Vì theo tạng tượng, Tâm khai khiếu ra lưỡi; hỏa của Tâm theo kinh bốc lên lưỡi.[1]
Kết luận
Tâm hỏa thượng viêm – hỏa của Tâm bốc lên, biểu hiện loét miệng lưỡi đỏ đau, bứt rứt, mất ngủ, mặt đỏ, lưỡi đỏ, mạch sác; pháp trị là thanh Tâm tả hỏa.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)