Lý Luận

Tâm mạch ứ trở

Chứng tạng phủ · 心脈痹阻證

Tâm mạch ứ trở (Tâm huyết ứ trở): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Tâm mạch ứ trở là chứng huyết lưu thông không thông, ứ trệ ở mạch của Tâm: đau ngực như kim châm, lan ra lưng và mặt trong cánh tay, lưỡi tím có điểm ứ, mạch sáp hoặc kết đại.[1][2]

Tâm mạch ứ trở – Chứng tạng phủ
Tâm mạch ứ trở
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.1.1.5.1, «心血瘀阻证»; tên khác: Tâm huyết ứ tý chứng, Tâm mạch ứ trở chứng, Tâm mạch tý trở chứng): chứng do huyết vận hành không thông, ứ huyết trở trệ ở mạch của Tâm; lâm sàng có đau ngực hoặc đau như kim châm, lan ra ngực lưng và mặt trong cánh tay, lưỡi tím tối hoặc có điểm, mảng ứ huyết, rêu mỏng trắng, mạch tế sáp hoặc kết đại, kèm hồi hộp, chính xung.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF63 «Heart meridian obstruction pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Thường trên nền Tâm khí hư, Tâm dương hư (gốc hư), cộng thêm yếu tố gây trở trệ (ngọn thực): ứ huyết, đàm trọc, hàn ngưng, khí trệ – do ăn béo ngọt, ít vận động, căng thẳng, lạnh đột ngột.[2] Đây là chứng “bản hư tiêu thực” điển hình. Xem Ứ huyết, Đàm ẩm.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Đau ngực từng cơn, như kim châm hoặc bóp nghẹt, lan ra lưng, vai, mặt trong cánh tay trái
Kèm theo Hồi hộp, tức ngực, môi và móng tím
Lưỡi Tím tối, có điểm hoặc mảng ứ huyết
Mạch Tế sáp hoặc kết đại

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Thể đàm trọc Tức ngực nặng nề, người béo, nhiều đờm, rêu nhớt, mạch hoạt
Thể hàn ngưng Đau dữ dội khi gặp lạnh, chân tay lạnh, mạch trầm khẩn
Thể khí trệ Đau tức, liên quan cảm xúc, hay thở dài, mạch huyền

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Hoạt huyết hóa ứ, thông mạch chỉ thống; tùy thể mà kết hợp thông dương, hóa đàm, ôn kinh tán hàn, hành khí, và bổ khí dương ở gốc.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Huyết phủ trục ứ thang (ứ huyết); Qua lâu giới bạch bạch tửu thang (đàm trọc). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Nội quan (PC6), Khích môn (PC4) (khích huyệt kinh Tâm bào), Đản trung (CV17), Tâm du (BL15), Cách du (BL17). Vị hoạt huyết như Xuyên khung là ví dụ; thuốc hoạt huyết có thể tương tác với thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Đau ngực là triệu chứng cấp cứu. Đau, tức, nặng ngực kéo dài vài phút hoặc tái đi tái lại, lan ra tay, cổ, hàm, lưng, kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn, choáng – có thể là nhồi máu cơ tim: gọi 115 ngay.[4] Người đã có bệnh mạch vành phải dùng thuốc theo bác sĩ tim mạch; không thay thế bằng thuốc cổ truyền.

Câu hỏi thường gặp

Tâm mạch ứ trở có giống bệnh mạch vành?

Biểu hiện rất giống cơn đau thắt ngực; vì vậy mọi trường hợp đau ngực cần được khám tim mạch trước.[4]

Vì sao gọi là “bản hư tiêu thực”?

Vì gốc là khí, dương của Tâm hư, còn ngọn là ứ huyết, đàm, hàn gây tắc nghẽn.[2]

Kết luận

Tâm mạch ứ trở – huyết ứ trệ ở mạch của Tâm, biểu hiện đau ngực như kim châm lan ra tay, lưng, lưỡi tím, mạch sáp hoặc kết đại; pháp trị là hoạt huyết hóa ứ thông mạch – và đau ngực luôn là tình huống phải khám cấp cứu.[1][2][4]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. CDC. About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ