Tâm mạch ứ trở (Tâm huyết ứ trở): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tâm mạch ứ trở là chứng huyết lưu thông không thông, ứ trệ ở mạch của Tâm: đau ngực như kim châm, lan ra lưng và mặt trong cánh tay, lưỡi tím có điểm ứ, mạch sáp hoặc kết đại.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.1.1.5.1, «心血瘀阻证»; tên khác: Tâm huyết ứ tý chứng, Tâm mạch ứ trở chứng, Tâm mạch tý trở chứng): chứng do huyết vận hành không thông, ứ huyết trở trệ ở mạch của Tâm; lâm sàng có đau ngực hoặc đau như kim châm, lan ra ngực lưng và mặt trong cánh tay, lưỡi tím tối hoặc có điểm, mảng ứ huyết, rêu mỏng trắng, mạch tế sáp hoặc kết đại, kèm hồi hộp, chính xung.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF63 «Heart meridian obstruction pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Thường trên nền Tâm khí hư, Tâm dương hư (gốc hư), cộng thêm yếu tố gây trở trệ (ngọn thực): ứ huyết, đàm trọc, hàn ngưng, khí trệ – do ăn béo ngọt, ít vận động, căng thẳng, lạnh đột ngột.[2] Đây là chứng “bản hư tiêu thực” điển hình. Xem Ứ huyết, Đàm ẩm.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Đau ngực từng cơn, như kim châm hoặc bóp nghẹt, lan ra lưng, vai, mặt trong cánh tay trái |
| Kèm theo | Hồi hộp, tức ngực, môi và móng tím |
| Lưỡi | Tím tối, có điểm hoặc mảng ứ huyết |
| Mạch | Tế sáp hoặc kết đại |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Thể đàm trọc | Tức ngực nặng nề, người béo, nhiều đờm, rêu nhớt, mạch hoạt |
| Thể hàn ngưng | Đau dữ dội khi gặp lạnh, chân tay lạnh, mạch trầm khẩn |
| Thể khí trệ | Đau tức, liên quan cảm xúc, hay thở dài, mạch huyền |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Hoạt huyết hóa ứ, thông mạch chỉ thống; tùy thể mà kết hợp thông dương, hóa đàm, ôn kinh tán hàn, hành khí, và bổ khí dương ở gốc.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Huyết phủ trục ứ thang (ứ huyết); Qua lâu giới bạch bạch tửu thang (đàm trọc). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Nội quan (PC6), Khích môn (PC4) (khích huyệt kinh Tâm bào), Đản trung (CV17), Tâm du (BL15), Cách du (BL17). Vị hoạt huyết như Xuyên khung là ví dụ; thuốc hoạt huyết có thể tương tác với thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Đau ngực là triệu chứng cấp cứu. Đau, tức, nặng ngực kéo dài vài phút hoặc tái đi tái lại, lan ra tay, cổ, hàm, lưng, kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn, choáng – có thể là nhồi máu cơ tim: gọi 115 ngay.[4] Người đã có bệnh mạch vành phải dùng thuốc theo bác sĩ tim mạch; không thay thế bằng thuốc cổ truyền.
Câu hỏi thường gặp
Tâm mạch ứ trở có giống bệnh mạch vành?
Biểu hiện rất giống cơn đau thắt ngực; vì vậy mọi trường hợp đau ngực cần được khám tim mạch trước.[4]
Vì sao gọi là “bản hư tiêu thực”?
Vì gốc là khí, dương của Tâm hư, còn ngọn là ứ huyết, đàm, hàn gây tắc nghẽn.[2]
Kết luận
Tâm mạch ứ trở – huyết ứ trệ ở mạch của Tâm, biểu hiện đau ngực như kim châm lan ra tay, lưng, lưỡi tím, mạch sáp hoặc kết đại; pháp trị là hoạt huyết hóa ứ thông mạch – và đau ngực luôn là tình huống phải khám cấp cứu.[1][2][4]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- CDC. About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery