Biện chứng tạng phủ (1): nguyên tắc chung, Tâm và Phế
Biện chứng tạng phủ (臟腑辨證) dựa vào chức năng sinh lý và đặc điểm bệnh lý của từng tạng phủ để xác định bệnh ở đâu, thuộc chứng gì; đây là phương pháp biện chứng nền tảng, dùng nhiều nhất cho bệnh nội thương.[1]

1. Nguyên tắc chung
Mỗi chứng tạng phủ là sự kết hợp vị trí (tạng phủ nào, dựa trên tạng tượng) với tính chất (hư hay thực, hàn hay nhiệt, theo bát cương): ví dụ “Tâm âm hư” = vị trí Tâm + tính chất âm hư.[1] Kim quỹ yếu lược đã sắp bệnh theo tạng phủ; Tiền Ất (đời Tống) phát triển biện chứng ngũ tạng trong nhi khoa.[2][1]
2. Tâm và Tiểu trường
Triệu chứng chính của Tâm: hồi hộp, đau tức ngực, mất ngủ, hay quên, rối loạn thần chí.[1] Mỗi chứng trong hai bảng dưới đây có một bài riêng (định nghĩa theo tiêu chuẩn GB/T 16751.2—2021 và ICD-11, nguyên nhân, phân biệt, pháp trị) – bấm vào tên chứng để xem.
| Chứng | Biểu hiện chính | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Tâm khí hư | Hồi hộp, thở ngắn, mệt, gắng sức nặng thêm, tự ra mồ hôi | Lưỡi nhạt; mạch hư |
| Tâm dương hư | Như trên kèm sợ lạnh, tay chân lạnh, tức ngực | Lưỡi nhạt bệu; mạch trầm vi hoặc kết đại |
| Tâm huyết hư | Hồi hộp, mất ngủ, hay quên, chóng mặt, sắc mặt nhợt | Lưỡi nhạt; mạch tế |
| Tâm âm hư | Hồi hộp, mất ngủ, bứt rứt, nóng về chiều, mồ hôi trộm | Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác |
| Tâm hỏa thượng viêm | Bứt rứt, mất ngủ, loét miệng lưỡi, khát, nước tiểu đỏ | Đầu lưỡi đỏ; mạch sác |
| Tâm mạch ứ trở | Đau ngực như kim châm, lan vai tay trái, từng cơn | Lưỡi tím, có điểm ứ; mạch sáp hoặc kết đại |
| Đàm mê tâm khiếu / đàm hỏa nhiễu tâm | Lú lẫn, nói lảm nhảm, hoặc kích động, cuồng loạn | Rêu nhớt (trắng hoặc vàng); mạch hoạt |
| Tiểu trường thực nhiệt (Tâm di nhiệt) | Bứt rứt, loét miệng, tiểu buốt, nước tiểu đỏ | Lưỡi đỏ; mạch sác |
Nguồn: [1]
Đau ngực kiểu “Tâm mạch ứ trở” cần loại trừ nhồi máu cơ tim – gọi cấp cứu.
3. Phế và Đại trường
Triệu chứng chính của Phế: ho, khó thở, đờm, đau ngực, khàn tiếng, ngạt mũi.[1]
| Chứng | Biểu hiện chính | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Phế khí hư | Ho yếu, thở ngắn, tiếng nhỏ, tự ra mồ hôi, dễ cảm | Lưỡi nhạt; mạch hư |
| Phế âm hư | Ho khan, đờm ít dính, có thể lẫn máu, nóng về chiều, mồ hôi trộm | Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác |
| Phong hàn phạm Phế | Ho, đờm trắng loãng, sợ lạnh, ngạt mũi | Rêu trắng mỏng; mạch phù khẩn |
| Phong nhiệt phạm Phế | Ho, đờm vàng, sốt, họng đau | Đầu lưỡi đỏ, rêu vàng mỏng; mạch phù sác |
| Táo tà phạm Phế | Ho khan, họng mũi khô (mùa thu) | Rêu mỏng khô; xem Táo tà |
| Đàm thấp trở Phế | Ho, đờm trắng nhiều dễ khạc, tức ngực | Rêu trắng nhớt; mạch hoạt |
| Đàm nhiệt ủng Phế | Ho, khó thở, đờm vàng đặc hoặc mủ tanh, sốt | Lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt; mạch hoạt sác |
| Đại trường thấp nhiệt | Đau bụng, tiêu chảy hoặc lỵ có nhầy máu, mót rặn | Rêu vàng nhớt; mạch hoạt sác |
| Đại trường tân khuy | Táo bón, phân khô, miệng khô | Lưỡi đỏ ít tân; mạch tế |
Nguồn: [1]
Xem Đại trường.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Cùng một chứng YHCT có thể gặp trong nhiều bệnh hiện đại và ngược lại. Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, khó thở, đau ngực, lỵ có máu, sụt cân là những dấu hiệu cần khám để chẩn đoán xác định (lao, ung thư phổi, bệnh mạch vành, viêm đại tràng…). NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
“Tâm” trong biện chứng có phải là quả tim?
Không hoàn toàn. Tạng Tâm của YHCT bao gồm cả chức năng tuần hoàn lẫn thần chí, giấc ngủ, trí nhớ.[1] Xem Tâm.
Vì sao bệnh Đại trường lại xếp chung với Phế?
Vì Phế và Đại trường có quan hệ biểu lý qua kinh lạc.[1] Xem Quan hệ tạng – phủ.
Kết luận
Biện chứng tạng phủ kết hợp vị trí tạng phủ với tính chất bát cương; Tâm có các chứng khí, dương, huyết, âm hư, tâm hỏa, ứ trở, đàm; Phế có khí hư, âm hư, các chứng ngoại tà và đàm; mỗi chứng nhận biết qua biểu hiện, lưỡi, mạch.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trương Trọng Cảnh. Kim quỹ yếu lược, thiên «Tạng phủ kinh lạc tiên hậu bệnh mạch chứng» (臟腑經絡先後病脈證)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)