Lý Luận

Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế

Bát cương và biện chứng · 臟腑辨證

Biện chứng tạng phủ (1): nguyên tắc chung, Tâm và Phế

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Biện chứng tạng phủ (臟腑辨證) dựa vào chức năng sinh lý và đặc điểm bệnh lý của từng tạng phủ để xác định bệnh ở đâu, thuộc chứng gì; đây là phương pháp biện chứng nền tảng, dùng nhiều nhất cho bệnh nội thương.[1]

Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế – Bát cương và biện chứng
Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bảng tóm tắt các chứng tạng phủ thường gặp trong giáo trình để học lý luận; tên chứng không phải chẩn đoán bệnh và không kèm bài thuốc. Đau ngực, khó thở, ho ra máu, nôn ra máu, vàng da, phù toàn thân… cần khám y khoa ngay.

1. Nguyên tắc chung

Mỗi chứng tạng phủ là sự kết hợp vị trí (tạng phủ nào, dựa trên tạng tượng) với tính chất (hư hay thực, hàn hay nhiệt, theo bát cương): ví dụ “Tâm âm hư” = vị trí Tâm + tính chất âm hư.[1] Kim quỹ yếu lược đã sắp bệnh theo tạng phủ; Tiền Ất (đời Tống) phát triển biện chứng ngũ tạng trong nhi khoa.[2][1]

2. Tâm và Tiểu trường

Triệu chứng chính của Tâm: hồi hộp, đau tức ngực, mất ngủ, hay quên, rối loạn thần chí.[1] Mỗi chứng trong hai bảng dưới đây có một bài riêng (định nghĩa theo tiêu chuẩn GB/T 16751.2—2021 và ICD-11, nguyên nhân, phân biệt, pháp trị) – bấm vào tên chứng để xem.

Chứng Biểu hiện chính Lưỡi, mạch
Tâm khí hư Hồi hộp, thở ngắn, mệt, gắng sức nặng thêm, tự ra mồ hôi Lưỡi nhạt; mạch hư
Tâm dương hư Như trên kèm sợ lạnh, tay chân lạnh, tức ngực Lưỡi nhạt bệu; mạch trầm vi hoặc kết đại
Tâm huyết hư Hồi hộp, mất ngủ, hay quên, chóng mặt, sắc mặt nhợt Lưỡi nhạt; mạch tế
Tâm âm hư Hồi hộp, mất ngủ, bứt rứt, nóng về chiều, mồ hôi trộm Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác
Tâm hỏa thượng viêm Bứt rứt, mất ngủ, loét miệng lưỡi, khát, nước tiểu đỏ Đầu lưỡi đỏ; mạch sác
Tâm mạch ứ trở Đau ngực như kim châm, lan vai tay trái, từng cơn Lưỡi tím, có điểm ứ; mạch sáp hoặc kết đại
Đàm mê tâm khiếu / đàm hỏa nhiễu tâm Lú lẫn, nói lảm nhảm, hoặc kích động, cuồng loạn Rêu nhớt (trắng hoặc vàng); mạch hoạt
Tiểu trường thực nhiệt (Tâm di nhiệt) Bứt rứt, loét miệng, tiểu buốt, nước tiểu đỏ Lưỡi đỏ; mạch sác

Nguồn: [1]

Đau ngực kiểu “Tâm mạch ứ trở” cần loại trừ nhồi máu cơ tim – gọi cấp cứu.

3. Phế và Đại trường

Triệu chứng chính của Phế: ho, khó thở, đờm, đau ngực, khàn tiếng, ngạt mũi.[1]

Chứng Biểu hiện chính Lưỡi, mạch
Phế khí hư Ho yếu, thở ngắn, tiếng nhỏ, tự ra mồ hôi, dễ cảm Lưỡi nhạt; mạch hư
Phế âm hư Ho khan, đờm ít dính, có thể lẫn máu, nóng về chiều, mồ hôi trộm Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác
Phong hàn phạm Phế Ho, đờm trắng loãng, sợ lạnh, ngạt mũi Rêu trắng mỏng; mạch phù khẩn
Phong nhiệt phạm Phế Ho, đờm vàng, sốt, họng đau Đầu lưỡi đỏ, rêu vàng mỏng; mạch phù sác
Táo tà phạm Phế Ho khan, họng mũi khô (mùa thu) Rêu mỏng khô; xem Táo tà
Đàm thấp trở Phế Ho, đờm trắng nhiều dễ khạc, tức ngực Rêu trắng nhớt; mạch hoạt
Đàm nhiệt ủng Phế Ho, khó thở, đờm vàng đặc hoặc mủ tanh, sốt Lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt; mạch hoạt sác
Đại trường thấp nhiệt Đau bụng, tiêu chảy hoặc lỵ có nhầy máu, mót rặn Rêu vàng nhớt; mạch hoạt sác
Đại trường tân khuy Táo bón, phân khô, miệng khô Lưỡi đỏ ít tân; mạch tế

Nguồn: [1]

Xem Đại trường.

4. Góc nhìn y học hiện đại

Cùng một chứng YHCT có thể gặp trong nhiều bệnh hiện đại và ngược lại. Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, khó thở, đau ngực, lỵ có máu, sụt cân là những dấu hiệu cần khám để chẩn đoán xác định (lao, ung thư phổi, bệnh mạch vành, viêm đại tràng…). NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]

Câu hỏi thường gặp

“Tâm” trong biện chứng có phải là quả tim?

Không hoàn toàn. Tạng Tâm của YHCT bao gồm cả chức năng tuần hoàn lẫn thần chí, giấc ngủ, trí nhớ.[1] Xem Tâm.

Vì sao bệnh Đại trường lại xếp chung với Phế?

Vì Phế và Đại trường có quan hệ biểu lý qua kinh lạc.[1] Xem Quan hệ tạng – phủ.

Kết luận

Biện chứng tạng phủ kết hợp vị trí tạng phủ với tính chất bát cương; Tâm có các chứng khí, dương, huyết, âm hư, tâm hỏa, ứ trở, đàm; Phế có khí hư, âm hư, các chứng ngoại tà và đàm; mỗi chứng nhận biết qua biểu hiện, lưỡi, mạch.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Trương Trọng Cảnh. Kim quỹ yếu lược, thiên «Tạng phủ kinh lạc tiên hậu bệnh mạch chứng» (臟腑經絡先後病脈證)
  3. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ