Đại trường tân khuy (táo bón do khô ruột): biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Đại trường tân khuy là chứng tân dịch của Đại trường thiếu, ruột không được nhuận: phân khô cứng như phân dê, nhiều ngày mới đi một lần, miệng khô, lưỡi đỏ khô ít rêu, mạch tế.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.4.2.1.2, «大肠津亏证»; tên khác: Trường đạo tân thương chứng, Trường đạo tân khuy chứng, Trường táo tân thương chứng): chứng do tân dịch hao tổn, ruột không được nhu nhuận; lâm sàng có phân khô như phân dê, vài ngày mới đi một lần, lưỡi đỏ và khô, ít rêu, mạch tế sác, có thể kèm bứt rứt, khát, bụng trướng.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF8H «Large intestine fluid deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Thường gặp ở người cao tuổi, phụ nữ sau sinh, sau bệnh sốt, ra nhiều mồ hôi, mất máu, ăn ít chất lỏng – tân dịch, âm huyết thiếu nên “không có nước đẩy thuyền”.[2] Xem Tân dịch thất thường, Đại trường.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Phân khô cứng, vón cục như phân dê, nhiều ngày mới đi, đi khó |
| Kèm theo | Miệng họng khô, khát, bụng trướng, có thể hôi miệng, chóng mặt |
| Lưỡi | Đỏ, khô, ít rêu |
| Mạch | Tế hoặc tế sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Nhiệt kết (thực) | Bụng đầy đau cự án, sốt, rêu vàng khô dày, mạch trầm thực |
| Khí hư bí | Có cảm giác muốn đi nhưng rặn không ra, mệt, ra mồ hôi, phân không khô lắm |
| Khí trệ bí | Ợ hơi, chướng bụng, liên quan cảm xúc |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Nhuận tràng thông tiện, dưỡng âm tăng dịch.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Ma tử nhân hoàn (tràng táo), Tăng dịch thang (âm hư), Nhuận trường hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thiên khu (ST25), Chi câu (TE6) (hay được dùng cho táo bón), Chiếu hải (KI6), Đại trường du (BL25). Vị dưỡng huyết nhuận tràng như Đương quy là ví dụ; thuốc tả hạ mạnh như Đại hoàng không phù hợp dùng kéo dài cho chứng hư này. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Táo bón thường cải thiện nhờ ăn đủ chất xơ, uống đủ nước, vận động, tạo thói quen đi ngoài. Cần đi khám khi táo bón kèm máu trong phân, sụt cân không rõ lý do, thay đổi thói quen đại tiện kéo dài (nhất là sau 45–50 tuổi), đau bụng dữ dội, không trung tiện được.[4] Lạm dụng thuốc nhuận tràng, “trà thải độc” có thể gây hại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già hay bị chứng này?
Theo YHCT, tuổi cao tinh huyết, tân dịch suy; theo y học hiện đại, ít vận động, ít nước, nhiều thuốc cũng góp phần.[2][4]
Có nên dùng thuốc xổ mạnh?
Không. Chứng này là “hư bí”, cần nhuận chứ không công phạt; thuốc xổ mạnh làm hao tân dịch thêm.[2]
Kết luận
Đại trường tân khuy – tân dịch của Đại trường thiếu, biểu hiện phân khô như phân dê, nhiều ngày mới đi, miệng khô, lưỡi đỏ khô ít rêu, mạch tế; pháp trị là nhuận tràng, dưỡng âm tăng dịch – không dùng thuốc xổ mạnh kéo dài.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Constipation