Lý Luận

Tỳ khí hư

Chứng tạng phủ · 脾氣虛證

Tỳ khí hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tỳ khí hư là chứng khí của Tỳ không đủ, chức năng vận hóa suy giảm: ăn kém, bụng đầy nhất là sau ăn, phân lỏng nát, mệt mỏi, ngại nói, sắc mặt vàng úa, lưỡi nhạt, mạch hoãn nhược.[1][2]

Tỳ khí hư – Chứng tạng phủ
Tỳ khí hư
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.1.3.1, «脾气虚证»; tên khác: Tỳ khí khuy hư chứng): chứng do Tỳ khí không đủ, Tỳ mất kiện vận; lâm sàng có ăn ít, bụng trướng, sau khi ăn càng nặng, đại tiện lỏng nát, chân tay mỏi mệt, hơi thở ngắn, ngại nói, sắc mặt vàng úa, chất lưỡi nhạt, rêu trắng, mạch hoãn nhược, có thể kèm phù, gầy.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF70 «Spleen qi deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do ăn uống thất thường, đói no thất điều, lao lực, lo nghĩ quá độ (“tư thương Tỳ”), bệnh lâu ngày, tuổi cao hoặc thể chất bẩm sinh yếu.[1][2] Tỳ chủ vận hóa thủy cốc, là “nguồn sinh hóa khí huyết”; Tỳ khí hư thì thức ăn không chuyển hóa được, khí huyết thiếu nguồn, thấp dễ ứ lại. Xem Ăn uống thất điều, Khí.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Ăn kém, bụng đầy, sau ăn đầy hơn; đại tiện lỏng nát
Toàn thân Mệt mỏi, chân tay rã rời, thở ngắn, ngại nói, sắc mặt vàng úa, gầy hoặc phù nhẹ
Lưỡi Nhạt, có thể bệu có dấu răng, rêu trắng
Mạch Hoãn nhược

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tỳ dương hư Có thêm dấu hiệu hàn: bụng lạnh đau thích chườm ấm, chân tay lạnh
Tỳ khí hạ hãm Nổi bật cảm giác sa trệ: nặng tức bụng dưới, sa trực tràng, sa tử cung
Hàn thấp khốn Tỳ Thực chứng: nặng nề, rêu trắng dày nhớt, bệnh thường mới
Phế khí hư Nổi bật ho, thở ngắn, dễ cảm

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Kiện Tỳ ích khí; kèm thấp thì kiện Tỳ thấm thấp.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tứ quân tử thang; tiêu lỏng kéo dài kèm thấp: Sâm linh bạch truật tán. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn hay nhắc tới Tỳ du (BL20), Túc tam lý (ST36), Thái bạch (SP3) (nguyên huyệt kinh Tỳ), Trung quản (CV12). Vị kiện Tỳ ích khí thường nhắc: Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo – bốn vị của Tứ quân tử thang – và Hoàng kỳ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Ăn kém, đầy bụng, tiêu lỏng kéo dài có thể do khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích, kém hấp thu, bệnh tuyến giáp, tiểu đường hoặc bệnh lý ác tính – nên khám để được chẩn đoán.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][6]

Câu hỏi thường gặp

Tỳ trong YHCT có phải lá lách?

Không đồng nhất. Tạng Tỳ của YHCT chủ yếu là chức năng tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa thủy dịch.[2]

Vì sao Tỳ khí hư lại hay mệt?

Vì Tỳ là nguồn sinh khí huyết; tiêu hóa kém thì khí huyết thiếu nguồn bổ sung.[2]

Kết luận

Tỳ khí hư – khí của Tỳ không đủ, vận hóa kém, biểu hiện ăn kém, đầy bụng sau ăn, phân lỏng, mệt, sắc vàng úa, lưỡi nhạt, mạch hoãn nhược; pháp trị là kiện Tỳ ích khí.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)
  5. NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
  6. NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ