Tỳ khí hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tỳ khí hư là chứng khí của Tỳ không đủ, chức năng vận hóa suy giảm: ăn kém, bụng đầy nhất là sau ăn, phân lỏng nát, mệt mỏi, ngại nói, sắc mặt vàng úa, lưỡi nhạt, mạch hoãn nhược.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.1.3.1, «脾气虚证»; tên khác: Tỳ khí khuy hư chứng): chứng do Tỳ khí không đủ, Tỳ mất kiện vận; lâm sàng có ăn ít, bụng trướng, sau khi ăn càng nặng, đại tiện lỏng nát, chân tay mỏi mệt, hơi thở ngắn, ngại nói, sắc mặt vàng úa, chất lưỡi nhạt, rêu trắng, mạch hoãn nhược, có thể kèm phù, gầy.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF70 «Spleen qi deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do ăn uống thất thường, đói no thất điều, lao lực, lo nghĩ quá độ (“tư thương Tỳ”), bệnh lâu ngày, tuổi cao hoặc thể chất bẩm sinh yếu.[1][2] Tỳ chủ vận hóa thủy cốc, là “nguồn sinh hóa khí huyết”; Tỳ khí hư thì thức ăn không chuyển hóa được, khí huyết thiếu nguồn, thấp dễ ứ lại. Xem Ăn uống thất điều, Khí.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ăn kém, bụng đầy, sau ăn đầy hơn; đại tiện lỏng nát |
| Toàn thân | Mệt mỏi, chân tay rã rời, thở ngắn, ngại nói, sắc mặt vàng úa, gầy hoặc phù nhẹ |
| Lưỡi | Nhạt, có thể bệu có dấu răng, rêu trắng |
| Mạch | Hoãn nhược |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tỳ dương hư | Có thêm dấu hiệu hàn: bụng lạnh đau thích chườm ấm, chân tay lạnh |
| Tỳ khí hạ hãm | Nổi bật cảm giác sa trệ: nặng tức bụng dưới, sa trực tràng, sa tử cung |
| Hàn thấp khốn Tỳ | Thực chứng: nặng nề, rêu trắng dày nhớt, bệnh thường mới |
| Phế khí hư | Nổi bật ho, thở ngắn, dễ cảm |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Kiện Tỳ ích khí; kèm thấp thì kiện Tỳ thấm thấp.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tứ quân tử thang; tiêu lỏng kéo dài kèm thấp: Sâm linh bạch truật tán. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn hay nhắc tới Tỳ du (BL20), Túc tam lý (ST36), Thái bạch (SP3) (nguyên huyệt kinh Tỳ), Trung quản (CV12). Vị kiện Tỳ ích khí thường nhắc: Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo – bốn vị của Tứ quân tử thang – và Hoàng kỳ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Ăn kém, đầy bụng, tiêu lỏng kéo dài có thể do khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích, kém hấp thu, bệnh tuyến giáp, tiểu đường hoặc bệnh lý ác tính – nên khám để được chẩn đoán.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][6]
Câu hỏi thường gặp
Tỳ trong YHCT có phải lá lách?
Không đồng nhất. Tạng Tỳ của YHCT chủ yếu là chức năng tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa thủy dịch.[2]
Vì sao Tỳ khí hư lại hay mệt?
Vì Tỳ là nguồn sinh khí huyết; tiêu hóa kém thì khí huyết thiếu nguồn bổ sung.[2]
Kết luận
Tỳ khí hư – khí của Tỳ không đủ, vận hóa kém, biểu hiện ăn kém, đầy bụng sau ăn, phân lỏng, mệt, sắc vàng úa, lưỡi nhạt, mạch hoãn nhược; pháp trị là kiện Tỳ ích khí.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)
- NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
- NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)