Phế khí hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Phế khí hư là chứng khí của Phế suy yếu, chức năng hô hấp và bảo vệ cơ biểu giảm: ho yếu, thở ngắn, gắng sức thì suyễn, tiếng nói nhỏ, tự ra mồ hôi, dễ cảm.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.4.1.3.1, «肺气虚证»; tên khác: Phế khí khuy hư chứng): chứng do thể chất khí hư hoặc bệnh lâu hư tổn, chức năng Phế suy giảm; lâm sàng có ho không có lực, thở ngắn và suyễn, cử động càng nặng, đờm trong loãng, tiếng nói nhỏ, sắc mặt trắng, tự ra mồ hôi, lưỡi nhạt rêu trắng, mạch nhược, có thể kèm mệt mỏi, sợ gió, sợ lạnh.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF80 «Lung qi deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do ho, suyễn lâu ngày làm hao khí, Tỳ hư không sinh đủ khí cho Phế (“thổ không sinh kim”), tuổi cao, bẩm sinh yếu.[2] Phế chủ khí, chủ hô hấp, ngoài hợp bì mao; Phế khí hư thì vệ khí không vững, dễ cảm, tự hãn. Xem Vệ khí.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Ho yếu, thở ngắn, gắng sức thì suyễn, tiếng nói nhỏ |
| Kèm theo | Đờm loãng, sắc mặt trắng, tự ra mồ hôi, sợ gió, dễ cảm, mệt mỏi |
| Lưỡi | Nhạt, rêu trắng |
| Mạch | Nhược |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Phế âm hư | Ho khan, ít đờm, có dấu hiệu hư nhiệt, lưỡi đỏ ít rêu |
| Tâm khí hư | Nổi bật hồi hộp, tức ngực |
| Thận bất nạp khí | Hít vào khó, suyễn lâu năm, lưng gối mỏi |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bổ ích Phế khí; tự hãn, dễ cảm thì ích khí cố biểu; thường kết hợp kiện Tỳ (“bồi thổ sinh kim”).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bổ phế thang; Ngọc bình phong tán (ích khí cố biểu). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Phế du (BL13), Thái uyên (LU9) (nguyên huyệt kinh Phế), Túc tam lý (ST36), Cao hoang (BL43). Vị thường nhắc: Hoàng kỳ, Đảng sâm, Bạch truật, Phòng phong (trong Ngọc bình phong tán). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Ho, khó thở kéo dài có thể do bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen, giãn phế quản, suy tim – cần đo chức năng hô hấp, chụp phim. Không hút thuốc lá, tiêm phòng cúm và phế cầu theo khuyến cáo. Khó thở tăng nhanh, môi tím, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc người già là dấu hiệu cần khám cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Hay bị cảm vặt có phải Phế khí hư?
Y văn gắn chứng “dễ cảm, tự hãn” với Phế khí hư (vệ khí không vững), nhưng cảm lạnh tái diễn còn do môi trường, giấc ngủ, dinh dưỡng.[2]
Vì sao bổ Phế lại phải kiện Tỳ?
Theo ngũ hành, Thổ (Tỳ) sinh Kim (Phế); Tỳ khỏe thì khí sinh đủ cho Phế.[2]
Kết luận
Phế khí hư – khí của Phế suy, biểu hiện ho yếu, thở ngắn, tiếng nhỏ, tự hãn, dễ cảm, lưỡi nhạt, mạch nhược; pháp trị là bổ ích Phế khí, thường kết hợp kiện Tỳ.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)