Nhân sâm bại độc tán: thành phần, công năng và phân tích
Nhân sâm bại độc tán là bài “phù chính giải biểu”: giải phong hàn thấp ở biểu, kèm Nhân sâm bổ khí để đẩy tà ra.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Khương hoạt | Quân | — | 3–9 g | |
| Độc hoạt | Quân | — | 3–9 g | |
| Sài hồ | Thần | — | 3–9 g | |
| Xuyên khung | Thần | — | 3–9 g | |
| Cát cánh | Tá | — | 3–9 g | |
| Chỉ xác | Tá | — | 3–9 g | |
| Tiền hồ | Tá | — | 3–9 g | |
| Phục linh | Tá | — | 3–9 g | |
| Nhân sâm | Tá | — | 3–9 g | |
| Bạc hà | Sứ | — | 2–3 g | |
| Sinh khương | Sứ | — | 2–3 g | |
| Cam thảo | Sứ | — | 2–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhKhương hoạt3–9 gTán phong hàn thấp (phần trên)Độc hoạt3–9 gTán phong hàn thấp (phần dưới)
- ThầnHỗ trợ vị quânSài hồ3–9 gGiải cơXuyên khung3–9 gHành huyết, chỉ đau đầu
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụCát cánh3–9 gTuyên phếChỉ xác3–9 gGiáng khíTiền hồ3–9 gGiáng khí hóa đàmPhục linh3–9 gThẩm thấpNhân sâm3–9 gBổ khí, phù chính khu tà
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịBạc hà2–3 gSơ phongSinh khương2–3 gTán hànCam thảo2–6 gĐiều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Tán hàn khu thấp, ích khí giải biểu.[1][2]
Chủ trị: Khí hư kèm ngoại cảm phong hàn thấp: sợ lạnh nhiều, sốt, không mồ hôi, đau đầu cứng gáy, chân tay nặng mỏi đau, ngạt mũi, ho đờm trắng, tức ngực; rêu trắng nhớt, mạch phù mà ấn vào vô lực.[1][2] Dụ Xương còn dùng cho lỵ mới phát còn biểu chứng (phép “nghịch lưu vãn chu”).[1] Xem Phù chính khu tà.
3. Phân tích phương
Khương hoạt, Độc hoạt là quân, tán phong hàn thấp toàn thân; Sài hồ giải cơ, Xuyên khung hành huyết chỉ đau – thần.[1] Cát cánh thăng, Chỉ xác, Tiền hồ giáng – điều phế khí; Phục linh thẩm thấp; Nhân sâm lượng nhỏ bổ khí giúp đẩy tà, phòng tà hãm vào trong.[1][2]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: biểu hàn nặng, không khí hư thì bỏ Nhân sâm, thêm Kinh giới, Phòng phong (Kinh phòng bại độc tán); khí hư khó ra mồ hôi thêm Hoàng kỳ; đau khớp do thấp thêm Uy linh tiên, Tần giao; ho đờm nhiều thêm Hạnh nhân, Bạch tiền; lỵ đau bụng mót rặn thêm Bạch thược, Mộc hương.[1]
5. Lưu ý an toàn
Me & Qi ghi tránh khi phong nhiệt, âm hư cảm mạo, lỵ do thấp nhiệt hoặc thử thấp không có biểu hàn; thận trọng khi âm huyết hư, ra nhiều mồ hôi; Nhân sâm có thể tương tác với thuốc chống đông, hạ đường huyết.[1] American Dragon ghi chống chỉ định khi thấp nhiệt ở kinh lạc, phong nhiệt ở biểu, lý nhiệt, âm hư cảm ngoại tà.[2] Lỵ ra máu, sốt cao cần đi khám.
Kết luận
Nhân sâm bại độc tán tán hàn khu thấp, ích khí giải biểu cho người khí hư bị cảm phong hàn thấp.[1][2]