Phù chính khu tà: nâng đỡ chính khí, đuổi tà khí
Phù chính khu tà (扶正祛邪) là nguyên tắc điều trị xuất phát từ cuộc đấu tranh chính – tà: chính khí hư thì phù chính (bổ), tà khí thịnh thì khu tà (công); phù chính giúp khu tà, khu tà để bảo vệ chính khí.[1]

1. Cơ sở
Bệnh phát sinh và diễn biến do tương quan thịnh suy của chính khí và tà khí; «tà khí thịnh tắc thực, tinh khí đoạt tắc hư».[2] Xem Chính – tà thịnh suy và Hư và thực.
2. Các cách vận dụng
| Cách | Khi nào | Ví dụ khái niệm |
|---|---|---|
| Đơn thuần phù chính | Chính hư là chính, tà không đáng kể | Bệnh lâu ngày, sau ốm nặng: bổ khí huyết, âm dương |
| Đơn thuần khu tà | Tà thịnh, chính chưa suy | Ngoại cảm cấp, thực nhiệt: giải biểu, thanh nhiệt, tả hạ |
| Tiên công hậu bổ | Tà thịnh là chính, chính hư chịu được công phạt | Trừ tà trước rồi mới bồi bổ |
| Tiên bổ hậu công | Chính quá hư, không chịu nổi công phạt | Bồi chính khí trước rồi mới trừ tà |
| Công bổ kiêm thi | Hư thực thác tạp | Vừa bổ vừa trừ tà, tùy bên nào nặng mà chủ – phụ |
Nguồn: [1]
3. Những điều cần tránh
– Bổ khi tà còn thịnh: dễ “đóng cửa giữ giặc” (bế môn lưu khấu), tà không ra được.
– Công phạt quá mức ở người hư: chính khí càng suy, bệnh nặng thêm.
Nguồn: [1]
Vì vậy y văn nhấn mạnh «khu tà bất thương chính, phù chính bất lưu tà» – trừ tà không làm hại chính khí, bổ chính không giữ lại tà.[1]
4. Liên hệ
Ví dụ nhóm phù chính: Hoàng kỳ, Nhân sâm, Đảng sâm; nhóm khu tà rất đa dạng theo loại tà: giải biểu (Phòng phong), thanh nhiệt (Kim ngân hoa), tả hạ (Đại hoàng). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây). Xem thêm Tiêu pháp và bổ pháp.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Y học hiện đại cũng kết hợp điều trị nguyên nhân (kháng sinh, phẫu thuật…) với nâng đỡ cơ thể (dinh dưỡng, bù dịch, phục hồi chức năng). Tuy vậy “phù chính” bằng thuốc bổ không thay thế được điều trị đặc hiệu; thuốc bổ như nhân sâm có thể gây mất ngủ, ảnh hưởng đông máu, đường huyết.[3]
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh ung thư có nên “bồi bổ” bằng thuốc cổ truyền?
Không tự ý. Một số thảo dược có thể tương tác với hóa trị, xạ trị; mọi sản phẩm cần được bác sĩ điều trị biết và đồng ý.[4]
Vì sao bổ sai lúc lại có hại?
Theo YHCT, bổ khi tà còn thịnh làm tà bị giữ lại bên trong, bệnh kéo dài.[1]
Kết luận
Phù chính khu tà vận dụng theo tương quan chính – tà: đơn thuần bổ, đơn thuần công, tiên công hậu bổ, tiên bổ hậu công hoặc công bổ kiêm thi, với yêu cầu “khu tà bất thương chính, phù chính bất lưu tà”.[2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thông bình hư thực luận» (通評虛實論)
- NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)