Lý Luận

Phù chính khu tà

Phòng bệnh và trị tắc · 扶正祛邪

Phù chính khu tà: nâng đỡ chính khí, đuổi tà khí

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Phù chính khu tà (扶正祛邪) là nguyên tắc điều trị xuất phát từ cuộc đấu tranh chính – tà: chính khí hư thì phù chính (bổ), tà khí thịnh thì khu tà (công); phù chính giúp khu tà, khu tà để bảo vệ chính khí.[1]

Phù chính khu tà – Phòng bệnh và trị tắc
Phù chính khu tà
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Cơ sở

Bệnh phát sinh và diễn biến do tương quan thịnh suy của chính khí và tà khí; «tà khí thịnh tắc thực, tinh khí đoạt tắc hư».[2] Xem Chính – tà thịnh suy và Hư và thực.

2. Các cách vận dụng

Cách Khi nào Ví dụ khái niệm
Đơn thuần phù chính Chính hư là chính, tà không đáng kể Bệnh lâu ngày, sau ốm nặng: bổ khí huyết, âm dương
Đơn thuần khu tà Tà thịnh, chính chưa suy Ngoại cảm cấp, thực nhiệt: giải biểu, thanh nhiệt, tả hạ
Tiên công hậu bổ Tà thịnh là chính, chính hư chịu được công phạt Trừ tà trước rồi mới bồi bổ
Tiên bổ hậu công Chính quá hư, không chịu nổi công phạt Bồi chính khí trước rồi mới trừ tà
Công bổ kiêm thi Hư thực thác tạp Vừa bổ vừa trừ tà, tùy bên nào nặng mà chủ – phụ

Nguồn: [1]

3. Những điều cần tránh

– Bổ khi tà còn thịnh: dễ “đóng cửa giữ giặc” (bế môn lưu khấu), tà không ra được.

– Công phạt quá mức ở người hư: chính khí càng suy, bệnh nặng thêm.

Nguồn: [1]

Vì vậy y văn nhấn mạnh «khu tà bất thương chính, phù chính bất lưu tà» – trừ tà không làm hại chính khí, bổ chính không giữ lại tà.[1]

4. Liên hệ

Ví dụ nhóm phù chính: Hoàng kỳ, Nhân sâm, Đảng sâm; nhóm khu tà rất đa dạng theo loại tà: giải biểu (Phòng phong), thanh nhiệt (Kim ngân hoa), tả hạ (Đại hoàng). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây). Xem thêm Tiêu pháp và bổ pháp.

5. Góc nhìn y học hiện đại

Y học hiện đại cũng kết hợp điều trị nguyên nhân (kháng sinh, phẫu thuật…) với nâng đỡ cơ thể (dinh dưỡng, bù dịch, phục hồi chức năng). Tuy vậy “phù chính” bằng thuốc bổ không thay thế được điều trị đặc hiệu; thuốc bổ như nhân sâm có thể gây mất ngủ, ảnh hưởng đông máu, đường huyết.[3]

Câu hỏi thường gặp

Người bệnh ung thư có nên “bồi bổ” bằng thuốc cổ truyền?

Không tự ý. Một số thảo dược có thể tương tác với hóa trị, xạ trị; mọi sản phẩm cần được bác sĩ điều trị biết và đồng ý.[4]

Vì sao bổ sai lúc lại có hại?

Theo YHCT, bổ khi tà còn thịnh làm tà bị giữ lại bên trong, bệnh kéo dài.[1]

Kết luận

Phù chính khu tà vận dụng theo tương quan chính – tà: đơn thuần bổ, đơn thuần công, tiên công hậu bổ, tiên bổ hậu công hoặc công bổ kiêm thi, với yêu cầu “khu tà bất thương chính, phù chính bất lưu tà”.[2][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thông bình hư thực luận» (通評虛實論)
  3. NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
Ứng dụng trong cấy chỉ: kiến thức của bài này được dùng khi chọn huyệt cấy chỉ cho là gì? cơ chế, công dụng và những điều cần biết trước khi cấy chỉ.

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ