Lý Luận

Hãn pháp, thổ pháp, hạ pháp

Phòng bệnh và trị tắc · 汗吐下

Hãn pháp, thổ pháp, hạ pháp: ba phép đuổi tà ra ngoài

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Hãn (汗), thổ (吐), hạ (下) là ba phép trừ tà trực tiếp: hãn đưa tà ra qua mồ hôi, thổ qua đường nôn, hạ qua đường đại tiện; cả ba đều mạnh, dễ làm tổn thương chính khí nếu dùng sai.[1][2]

Hãn pháp, thổ pháp, hạ pháp – Phòng bệnh và trị tắc
Hãn pháp, thổ pháp, hạ pháp
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Hãn pháp (giải biểu)

Dùng cho biểu chứng: «Kỳ tại bì giả, hãn nhi phát chi» – tà ở da thì làm ra mồ hôi mà đuổi đi.[3]

Phân nhóm Dùng cho Ví dụ vị
Tân ôn giải biểu Biểu hàn Phòng phong, Khương hoạt
Tân lương giải biểu Biểu nhiệt Bạc hà, Cúc hoa
Phù chính giải biểu Người hư mà cảm Kết hợp bổ khí, dưỡng âm

Nguồn: [1]

Thận trọng: ra mồ hôi vừa đủ, không để đầm đìa; người mất máu, mất nước, ra mồ hôi nhiều, phụ nữ sau sinh, bệnh nhân suy kiệt cần rất dè dặt – «đoạt huyết giả vô hãn».[4][1]

2. Thổ pháp (gây nôn)

Y văn dùng cho đờm dãi, thức ăn, độc vật còn ở phần trên (họng, ngực, dạ dày). Trương Tử Hòa đời Kim – Nguyên là y gia nổi tiếng chủ trương hãn, thổ, hạ để công tà.[1] Ngày nay hầu như không dùng: gây nôn có nguy cơ sặc vào phổi, tổn thương thực quản; khi ngộ độc, không tự gây nôn mà gọi cấp cứu hoặc trung tâm chống độc.

3. Hạ pháp (tả hạ)

Dùng cho thực tích, táo kết, nhiệt kết, thủy ẩm ở lý: «Kỳ hạ giả, dẫn nhi kiệt chi» – tà ở dưới thì dẫn ra mà tiêu hết.[3]

Phân nhóm Dùng cho Ví dụ
Hàn hạ Nhiệt kết (dương minh phủ chứng) Đại hoàng
Ôn hạ Hàn tích Phối hợp vị ôn với vị tả hạ
Nhuận hạ Táo bón do tân dịch thiếu, người già Các vị hạt có dầu
Trục thủy Thủy ẩm nặng Các vị trục thủy mạnh, nhiều độc tính

Nguồn: [1]

Cấm kỵ, thận trọng: phụ nữ có thai, kỳ kinh, người già yếu, bệnh lâu suy kiệt; dừng khi đã đạt mục đích, tránh dùng kéo dài.[1] Xem Cấm kỵ dùng thuốc.

4. Góc nhìn y học hiện đại

Lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc “thải độc” có thể gây mất nước, rối loạn điện giải, phụ thuộc thuốc. Táo bón kéo dài kèm sụt cân, đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đại tiện ở người trên 45 tuổi cần khám để loại trừ bệnh đại trực tràng. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]

Câu hỏi thường gặp

Xông hơi cho ra mồ hôi khi cảm có phải hãn pháp?

Là một hình thức dân gian của hãn pháp; cần tránh xông quá lâu, quá nóng, nhất là ở trẻ nhỏ, người già, người bệnh tim mạch, phụ nữ có thai.

Thuốc “thanh lọc, thải độc” có phải hạ pháp?

Nhiều sản phẩm chứa thành phần nhuận tràng; dùng thường xuyên không có lợi và có thể gây hại.

Kết luận

Hãn, thổ, hạ là ba phép trừ tà mạnh qua mồ hôi, nôn và đại tiện; mỗi phép có phạm vi và cấm kỵ rõ ràng, trong đó thổ pháp hầu như không còn được dùng.[3][2][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
  4. Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Dinh vệ sinh hội» (營衛生會)
  5. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ