Hãn pháp, thổ pháp, hạ pháp: ba phép đuổi tà ra ngoài
Hãn (汗), thổ (吐), hạ (下) là ba phép trừ tà trực tiếp: hãn đưa tà ra qua mồ hôi, thổ qua đường nôn, hạ qua đường đại tiện; cả ba đều mạnh, dễ làm tổn thương chính khí nếu dùng sai.[1][2]

1. Hãn pháp (giải biểu)
Dùng cho biểu chứng: «Kỳ tại bì giả, hãn nhi phát chi» – tà ở da thì làm ra mồ hôi mà đuổi đi.[3]
| Phân nhóm | Dùng cho | Ví dụ vị |
|---|---|---|
| Tân ôn giải biểu | Biểu hàn | Phòng phong, Khương hoạt |
| Tân lương giải biểu | Biểu nhiệt | Bạc hà, Cúc hoa |
| Phù chính giải biểu | Người hư mà cảm | Kết hợp bổ khí, dưỡng âm |
Nguồn: [1]
Thận trọng: ra mồ hôi vừa đủ, không để đầm đìa; người mất máu, mất nước, ra mồ hôi nhiều, phụ nữ sau sinh, bệnh nhân suy kiệt cần rất dè dặt – «đoạt huyết giả vô hãn».[4][1]
2. Thổ pháp (gây nôn)
Y văn dùng cho đờm dãi, thức ăn, độc vật còn ở phần trên (họng, ngực, dạ dày). Trương Tử Hòa đời Kim – Nguyên là y gia nổi tiếng chủ trương hãn, thổ, hạ để công tà.[1] Ngày nay hầu như không dùng: gây nôn có nguy cơ sặc vào phổi, tổn thương thực quản; khi ngộ độc, không tự gây nôn mà gọi cấp cứu hoặc trung tâm chống độc.
3. Hạ pháp (tả hạ)
Dùng cho thực tích, táo kết, nhiệt kết, thủy ẩm ở lý: «Kỳ hạ giả, dẫn nhi kiệt chi» – tà ở dưới thì dẫn ra mà tiêu hết.[3]
| Phân nhóm | Dùng cho | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hàn hạ | Nhiệt kết (dương minh phủ chứng) | Đại hoàng |
| Ôn hạ | Hàn tích | Phối hợp vị ôn với vị tả hạ |
| Nhuận hạ | Táo bón do tân dịch thiếu, người già | Các vị hạt có dầu |
| Trục thủy | Thủy ẩm nặng | Các vị trục thủy mạnh, nhiều độc tính |
Nguồn: [1]
Cấm kỵ, thận trọng: phụ nữ có thai, kỳ kinh, người già yếu, bệnh lâu suy kiệt; dừng khi đã đạt mục đích, tránh dùng kéo dài.[1] Xem Cấm kỵ dùng thuốc.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc “thải độc” có thể gây mất nước, rối loạn điện giải, phụ thuộc thuốc. Táo bón kéo dài kèm sụt cân, đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đại tiện ở người trên 45 tuổi cần khám để loại trừ bệnh đại trực tràng. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Xông hơi cho ra mồ hôi khi cảm có phải hãn pháp?
Là một hình thức dân gian của hãn pháp; cần tránh xông quá lâu, quá nóng, nhất là ở trẻ nhỏ, người già, người bệnh tim mạch, phụ nữ có thai.
Thuốc “thanh lọc, thải độc” có phải hạ pháp?
Nhiều sản phẩm chứa thành phần nhuận tràng; dùng thường xuyên không có lợi và có thể gây hại.
Kết luận
Hãn, thổ, hạ là ba phép trừ tà mạnh qua mồ hôi, nôn và đại tiện; mỗi phép có phạm vi và cấm kỵ rõ ràng, trong đó thổ pháp hầu như không còn được dùng.[3][2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Dinh vệ sinh hội» (營衛生會)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)