Cấm kỵ dùng thuốc: thập bát phản, thập cửu úy, thai kỵ
Cấm kỵ dùng thuốc (用藥禁忌) gồm bốn nhóm: cấm kỵ phối ngũ (thập bát phản, thập cửu úy), cấm kỵ theo chứng bệnh, cấm kỵ khi có thai và kiêng khem ăn uống khi dùng thuốc.[1]

1. Thập bát phản (18 vị tương phản)
| Vị | Phản với |
|---|---|
| Cam thảo | Cam toại, Đại kích, Hải tảo, Nguyên hoa |
| Ô đầu (Xuyên ô, Thảo ô, Phụ tử có độc) | Bối mẫu, Qua lâu, Bán hạ, Bạch liễm, Bạch cập |
| Lê lô | Các loại sâm (Nhân sâm, Sa sâm, Đan sâm, Huyền sâm, Khổ sâm), Tế tân lưu ý thận, Thược dược (Bạch thược, Xích thược) |
Nguồn: [1]
Con số “18” là quy ước; danh sách cụ thể có khác nhau đôi chút giữa các sách.
2. Thập cửu úy (19 vị tương úy)
| Vị | “Sợ” vị |
|---|---|
| Lưu hoàng | Phác tiêu |
| Thủy ngân | Phê sương (thạch tín) |
| Lang độc | Mật đà tăng |
| Ba đậu | Khiên ngưu |
| Đinh hương | Uất kim |
| Nha tiêu | Tam lăng |
| Xuyên ô, Thảo ô | Tê giác |
| Nhân sâm | Ngũ linh chi |
| Quan quế | Xích thạch chi |
Nguồn: [1]
“Úy” trong thập cửu úy mang nghĩa không nên dùng chung, khác với “tương úy” có lợi trong thất tình phối ngũ.
3. Cấm kỵ theo chứng
Mỗi vị thuốc có chứng không nên dùng: thuốc ôn nhiệt kỵ với chứng nhiệt, âm hư; thuốc hàn lương kỵ với chứng hàn, Tỳ Vị hư hàn; thuốc phát hãn kỵ với người ra nhiều mồ hôi, mất máu; thuốc bổ kỵ khi tà còn thịnh.[1] Xem Hàn – nhiệt, Hư – thực.
4. Cấm kỵ khi có thai
| Mức | Nhóm thuốc (theo giáo trình) |
|---|---|
| Cấm dùng | Thuốc độc mạnh, công phạt mạnh: Ba đậu, Khiên ngưu, Đại kích, Xạ hương, Tam lăng, Nga truật, Thủy điệt, Manh trùng, Mã tiền… |
| Thận trọng | Thuốc hoạt huyết, phá khí, tả hạ, cay nóng: Đào nhân, Hồng hoa, Đại hoàng, Chỉ thực, Phụ tử, Can khương, Nhục quế, Ngưu tất, Ích mẫu, Xuyên khung… |
Nguồn: [1]
Thực tế, phụ nữ có thai không nên tự dùng bất kỳ thuốc cổ truyền nào khi chưa hỏi bác sĩ sản khoa.
5. Kiêng khem khi dùng thuốc
Nói chung khi uống thuốc nên tránh đồ sống lạnh, cay nóng, nhiều dầu mỡ, khó tiêu, rượu. Y văn còn ghi những kiêng kỵ riêng như dùng Địa hoàng, Hà thủ ô thì kiêng hành, tỏi, củ cải; dùng Thường sơn thì kiêng hành.[1]
6. Góc nhìn y học hiện đại
Phần lớn danh sách thập bát phản, thập cửu úy dựa trên kinh nghiệm cổ; nghiên cứu hiện đại cho kết quả chưa thống nhất. Điều chắc chắn quan trọng hơn ngày nay là tương tác giữa thảo dược và thuốc tây – ví dụ nhân sâm ảnh hưởng đông máu, đường huyết; cam thảo gây hạ kali, tăng huyết áp.[2][3] Hãy mang theo danh sách mọi thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng khi đi khám.[4]
Câu hỏi thường gặp
Có bài thuốc cổ dùng cả vị “phản” nhau?
Có một số trường hợp y văn ghi nhận, nhưng chỉ do thầy thuốc giàu kinh nghiệm cân nhắc; người không chuyên tuyệt đối không tự phối hợp.[1]
Cho con bú có cần kiêng thuốc?
Có. Nhiều hoạt chất qua sữa mẹ; cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.[2]
Kết luận
Cấm kỵ dùng thuốc gồm thập bát phản, thập cửu úy, cấm kỵ theo chứng, cấm kỵ khi có thai và kiêng khem ăn uống; ngày nay cần thêm tương tác với thuốc tây – lý do để mọi việc dùng thuốc phải có thầy thuốc chỉ định.[1][4]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
- MSD Manual (bản phổ thông). Licorice
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)