Lý Luận

Cấm kỵ dùng thuốc

Lý luận dược học · 用藥禁忌

Cấm kỵ dùng thuốc: thập bát phản, thập cửu úy, thai kỵ

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Cấm kỵ dùng thuốc (用藥禁忌) gồm bốn nhóm: cấm kỵ phối ngũ (thập bát phản, thập cửu úy), cấm kỵ theo chứng bệnh, cấm kỵ khi có thai và kiêng khem ăn uống khi dùng thuốc.[1]

Cấm kỵ dùng thuốc – Lý luận dược học
Cấm kỵ dùng thuốc
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về dùng thuốc: Bài trình bày lý luận dược học để học tập, không phải hướng dẫn tự dùng thuốc. Thuốc cổ truyền có thể gây độc, tương tác với thuốc tây và không phù hợp với phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan thận; chỉ dùng khi có thầy thuốc kê đơn.

1. Thập bát phản (18 vị tương phản)

Vị Phản với
Cam thảo Cam toại, Đại kích, Hải tảo, Nguyên hoa
Ô đầu (Xuyên ô, Thảo ô, Phụ tử có độc) Bối mẫu, Qua lâu, Bán hạ, Bạch liễm, Bạch cập
Lê lô Các loại sâm (Nhân sâm, Sa sâm, Đan sâm, Huyền sâm, Khổ sâm), Tế tân lưu ý thận, Thược dược (Bạch thược, Xích thược)

Nguồn: [1]

Con số “18” là quy ước; danh sách cụ thể có khác nhau đôi chút giữa các sách.

2. Thập cửu úy (19 vị tương úy)

Vị “Sợ” vị
Lưu hoàng Phác tiêu
Thủy ngân Phê sương (thạch tín)
Lang độc Mật đà tăng
Ba đậu Khiên ngưu
Đinh hương Uất kim
Nha tiêu Tam lăng
Xuyên ô, Thảo ô Tê giác
Nhân sâm Ngũ linh chi
Quan quế Xích thạch chi

Nguồn: [1]

“Úy” trong thập cửu úy mang nghĩa không nên dùng chung, khác với “tương úy” có lợi trong thất tình phối ngũ.

3. Cấm kỵ theo chứng

Mỗi vị thuốc có chứng không nên dùng: thuốc ôn nhiệt kỵ với chứng nhiệt, âm hư; thuốc hàn lương kỵ với chứng hàn, Tỳ Vị hư hàn; thuốc phát hãn kỵ với người ra nhiều mồ hôi, mất máu; thuốc bổ kỵ khi tà còn thịnh.[1] Xem Hàn – nhiệt, Hư – thực.

4. Cấm kỵ khi có thai

Mức Nhóm thuốc (theo giáo trình)
Cấm dùng Thuốc độc mạnh, công phạt mạnh: Ba đậu, Khiên ngưu, Đại kích, Xạ hương, Tam lăng, Nga truật, Thủy điệt, Manh trùng, Mã tiền…
Thận trọng Thuốc hoạt huyết, phá khí, tả hạ, cay nóng: Đào nhân, Hồng hoa, Đại hoàng, Chỉ thực, Phụ tử, Can khương, Nhục quế, Ngưu tất, Ích mẫu, Xuyên khung…

Nguồn: [1]

Thực tế, phụ nữ có thai không nên tự dùng bất kỳ thuốc cổ truyền nào khi chưa hỏi bác sĩ sản khoa.

5. Kiêng khem khi dùng thuốc

Nói chung khi uống thuốc nên tránh đồ sống lạnh, cay nóng, nhiều dầu mỡ, khó tiêu, rượu. Y văn còn ghi những kiêng kỵ riêng như dùng Địa hoàng, Hà thủ ô thì kiêng hành, tỏi, củ cải; dùng Thường sơn thì kiêng hành.[1]

6. Góc nhìn y học hiện đại

Phần lớn danh sách thập bát phản, thập cửu úy dựa trên kinh nghiệm cổ; nghiên cứu hiện đại cho kết quả chưa thống nhất. Điều chắc chắn quan trọng hơn ngày nay là tương tác giữa thảo dược và thuốc tây – ví dụ nhân sâm ảnh hưởng đông máu, đường huyết; cam thảo gây hạ kali, tăng huyết áp.[2][3] Hãy mang theo danh sách mọi thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng khi đi khám.[4]

Câu hỏi thường gặp

Có bài thuốc cổ dùng cả vị “phản” nhau?

Có một số trường hợp y văn ghi nhận, nhưng chỉ do thầy thuốc giàu kinh nghiệm cân nhắc; người không chuyên tuyệt đối không tự phối hợp.[1]

Cho con bú có cần kiêng thuốc?

Có. Nhiều hoạt chất qua sữa mẹ; cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.[2]

Kết luận

Cấm kỵ dùng thuốc gồm thập bát phản, thập cửu úy, cấm kỵ theo chứng, cấm kỵ khi có thai và kiêng khem ăn uống; ngày nay cần thêm tương tác với thuốc tây – lý do để mọi việc dùng thuốc phải có thầy thuốc chỉ định.[1][4]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
  3. MSD Manual (bản phổ thông). Licorice
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ