Bào chế: chế biến dược liệu trước khi dùng
Bào chế (炮製) là các phương pháp chế biến dược liệu thô thành vị thuốc dùng được, nhằm giảm độc, thay đổi hoặc tăng cường tác dụng, dẫn thuốc vào kinh và thuận tiện bảo quản; tác phẩm chuyên về bào chế sớm nhất là «Lôi Công bào chích luận».[1][2]

1. Mục đích
| Mục đích | Ví dụ |
|---|---|
| Giảm độc, giảm tác dụng phụ | Bán hạ, Phụ tử có độc, Hà thủ ô phải chế trước khi dùng |
| Thay đổi tính năng | Sinh địa (mát, thanh nhiệt) chưng thành Thục địa (ấm, bổ huyết) |
| Tăng hiệu lực | Cam thảo chích mật tăng tác dụng bổ trung |
| Dẫn thuốc vào kinh | Chế giấm vào Can, chế muối vào Thận, chế rượu đi lên |
| Làm sạch, dễ bảo quản, dễ dùng | Rửa, phơi, sấy, thái phiến |
Nguồn: [2]
Xem Thăng giáng phù trầm.
2. Các nhóm phương pháp
| Nhóm | Phương pháp chính |
|---|---|
| Thủy chế (dùng nước) | Rửa, ngâm, ủ, thủy phi (nghiền trong nước để lấy bột mịn) |
| Hỏa chế (dùng lửa) | Sao (sao vàng, sao cháy, sao đen thành than), chích (sao với mật, rượu, giấm, muối, nước gừng), nung, lùi |
| Thủy hỏa hợp chế | Chưng, đồ, nấu, tôi (nung đỏ rồi nhúng vào chất lỏng) |
| Phương pháp khác | Lên men, nảy mầm, chế sương… |
Nguồn: [2]
3. Ví dụ
– Thục địa: Sinh địa chưng với rượu nhiều lần (cửu chưng cửu sái) – từ tính mát chuyển ấm, chuyên bổ huyết, tư âm.[2]
– Hòe hoa sao đen: sao thành than tăng tác dụng cầm máu theo quan niệm “huyết gặp đen thì cầm” – xem Hòe hoa.[2]
– Hà thủ ô chế: nấu với nước đậu đen để giảm tác dụng nhuận tràng và độc tính; tuy vậy hà thủ ô chế vẫn có báo cáo tổn thương gan.[3] Xem Hà thủ ô đỏ lưu ý gan.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Nghiên cứu hiện đại cho thấy bào chế có thể thay đổi hàm lượng hoạt chất (ví dụ thủy phân aconitin ở Phụ tử làm giảm độc). Tuy nhiên chất lượng bào chế phụ thuộc quy trình và cơ sở sản xuất; dược liệu tự chế tại nhà, không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Sao thuốc ở nhà có được không?
Không nên tự bào chế các vị có độc; những vị thông thường cũng cần đúng quy trình để không làm mất tác dụng hoặc tạo chất có hại khi sao cháy.
Vì sao cùng một vị lại có nhiều dạng chế?
Vì mỗi cách chế cho tính năng khác nhau, thầy thuốc chọn theo chứng bệnh.[2]
Kết luận
Bào chế gồm thủy chế, hỏa chế, thủy hỏa hợp chế, nhằm giảm độc, đổi tính, tăng hiệu lực, dẫn thuốc và bảo quản; bào chế giảm nhưng không loại bỏ hẳn độc tính của vị thuốc.[1][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Lôi Hiệu (雷斅). Lôi Công bào chích luận (雷公炮炙論), thời Nam Bắc triều
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Liu Y, Wang W, Sun M và cộng sự. Polygonum multiflorum-induced liver injury: clinical characteristics, risk factors, material basis, action mechanism and current challenges. Front Pharmacol 2019;10:1467
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)