Độc tính của thuốc: “thuốc nam không độc” là sai
Trong y văn, “độc” (毒) có hai nghĩa: nghĩa rộng là thiên tính (tính chất mạnh, thiên lệch) của mọi vị thuốc, nghĩa hẹp là khả năng gây hại; nhiều vị thuốc cổ truyền có độc tính thật sự trên gan, thận, tim, thần kinh.[1][2][3]

1. Thượng, trung, hạ phẩm
Thần Nông bản thảo kinh chia 365 vị thuốc thành ba phẩm: thượng phẩm (120 vị, không độc, dùng lâu để dưỡng mệnh), trung phẩm (120 vị, có vị độc có vị không, để dưỡng tính, chữa bệnh), hạ phẩm (125 vị, nhiều độc, chủ yếu chữa bệnh, không dùng lâu).[4]
2. Nguyên tắc dùng thuốc có độc
Thiên «Ngũ thường chính đại luận»: thuốc đại độc chữa bệnh, bệnh đi sáu phần thì dừng; thường độc đi bảy phần; tiểu độc đi tám phần; không độc đi chín phần – phần còn lại nhờ ăn uống điều dưỡng, không được dùng quá để khỏi hại chính khí.[5] Các biện pháp truyền thống giảm độc: bào chế, phối ngũ (tương úy, tương sát), kiểm soát liều và thời gian, tuân thủ cấm kỵ.[1]
3. Bằng chứng hiện đại về độc tính
| Nhóm | Nguy cơ |
|---|---|
| Cây chứa acid aristolochic (một số loài Mộc thông, Quảng phòng kỷ, Thanh mộc hương, Tế tân lưu ý thận…) | Bệnh thận do acid aristolochic, ung thư đường tiết niệu; nhiều nước đã cấm hoặc hạn chế[2] |
| Hà thủ ô (sống và chế) | Nhiều báo cáo tổn thương gan, có ca nặng[3] (xem Hà thủ ô đỏ lưu ý gan) |
| Cam thảo dùng nhiều, kéo dài | Tăng huyết áp, hạ kali, phù[6] (xem Cam thảo) |
| Phụ tử có độc, Ô đầu (chứa aconitin) | Ngộ độc tim mạch, thần kinh, có thể tử vong khi chế biến hoặc dùng sai |
| Mã tiền (chứa strychnin) | Co giật, tử vong |
| Khoáng vật chứa kim loại nặng (Chu sa, Hùng hoàng…) | Ngộ độc thủy ngân, arsen |
Mức độc, giới hạn liều và đối tượng cấm của từng vị có độc trong kho dược liệu được tổng hợp ở bài Các vị thuốc có độc.
Ngoài ra còn rủi ro nhầm lẫn dược liệu, dược liệu nhiễm nấm mốc, thuốc trừ sâu, kim loại nặng, và sản phẩm trộn tân dược không công bố.[7]
4. Góc nhìn y học hiện đại
“Tự nhiên” không đồng nghĩa với “an toàn”. NCCIH khuyên báo cho tất cả bác sĩ đang điều trị về mọi sản phẩm thảo dược đang dùng, và không dùng YHCT thay thế điều trị đã được chứng minh.[7] Khi có dấu hiệu bất thường sau dùng thuốc (vàng da, nước tiểu sẫm, mệt lả, tê miệng, hồi hộp, khó thở…) cần ngừng thuốc và đi khám ngay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thượng phẩm “không độc” mà vẫn có tác dụng phụ?
Khái niệm “vô độc” của sách cổ là tương đối; ví dụ Nhân sâm, Cam thảo xếp thượng phẩm nhưng vẫn có tác dụng phụ đã được ghi nhận.[4][8][6]
Bào chế có làm mất hẳn độc?
Không hoàn toàn; bào chế giảm độc nhưng chất lượng chế biến không đồng đều, và có vị đã chế vẫn gây độc.[3]
Kết luận
Độc tính của thuốc cổ truyền là có thật: từ khái niệm thượng – trung – hạ phẩm và nguyên tắc “bệnh lui thì dừng” của Nội kinh, đến bằng chứng hiện đại về acid aristolochic, hà thủ ô, cam thảo; dùng thuốc luôn cần thầy thuốc chỉ định.[4][5][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Han J, Xian Z, Zhang Y và cộng sự. Systematic overview of aristolochic acids: nephrotoxicity, carcinogenicity, and underlying mechanisms. Front Pharmacol 2019;10:648
- Liu Y, Wang W, Sun M và cộng sự. Polygonum multiflorum-induced liver injury: clinical characteristics, risk factors, material basis, action mechanism and current challenges. Front Pharmacol 2019;10:1467
- Thần Nông bản thảo kinh (神農本草經) – phần «Tự lục»
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ thường chính đại luận» (五常政大論)
- MSD Manual (bản phổ thông). Licorice
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety