Các vị thuốc có độc: nhận biết và phòng ngộ độc
Dược điển Việt Nam ghi rõ mức độc của từng vị thuốc – “đại độc”, “rất độc”, “có độc”, “có độc ít”, “hơi có độc”; trong kho dược liệu của website có sáu vị được xếp riêng vào nhóm thuốc có độc: Ô đầu, Mã tiền, Hoàng nàn, Cà độc dược, Thương lục và Dừa cạn.[1][2][3][4][5][6] Bài này gom các điểm cần biết để nhận ra và phòng ngộ độc; phần lý luận về khái niệm “độc” xem bài Độc tính của thuốc.

1. Sáu vị thuốc có độc trong kho dược liệu
| Vị thuốc | Bộ phận dùng | Dược điển ghi | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|---|
| Ô đầu | Rễ củ chính | Vị cay, đắng, tính nóng, rất độc | Chỉ dùng ngoài, xoa bóp dạng ngâm rượu; không được uống[1] |
| Mã tiền | Hạt | Vị đắng, tính lạnh, có đại độc | Chỉ dùng mã tiền đã chế; liều người lớn chỉ vài phần trăm gam[2] |
| Hoàng nàn | Vỏ thân, vỏ cành | Vị đắng, tính lạnh, rất độc | Bắt buộc chế; mỗi lần tối đa 0,1 g, không quá 0,4 g mỗi ngày[3] |
| Cà độc dược | Hoa | Vị cay, tính ấm, có độc | 0,3–0,6 g mỗi ngày dạng hoàn; dạng thuốc hút không quá 1,5 g mỗi ngày[4] |
| Thương lục | Rễ củ | Vị đắng, tính lạnh, có độc | Thuốc xổ, trục thủy; không phải nhân sâm[5] |
| Dừa cạn | Lá | Vị hơi đắng, tính mát, có độc | Dược điển định lượng alcaloid toàn phần; không tự dùng chữa ung thư[6] |
Các liều trên là liều tham khảo cho người kê đơn, chép từ Dược điển để thấy giới hạn an toàn hẹp đến mức nào; không phải liều để tự dùng.
2. Các mức độc theo cách ghi của Dược điển
Ngoài sáu vị trên, một số vị thường dùng trong kho cũng được Dược điển ghi có độc, nhưng ở mức thấp hơn hoặc chỉ độc khi chưa chế:
| Mức ghi trong Dược điển | Vị thuốc trong kho |
|---|---|
| Có đại độc | Mã tiền[2] |
| Rất độc | Ô đầu, Hoàng nàn[1][3] |
| Có độc | Phụ tử có độc, Bán hạ, Cà độc dược, Thương lục, Dừa cạn[7][8][4][5][6] |
| Có độc ít (tiểu độc) | Ngô thù du[9] |
| Hơi có độc | Cà gai leo[10] |
Phụ tử và bán hạ dùng uống được là nhờ bào chế: phụ tử phải đạt giới hạn aconitin, bán hạ sống chỉ dùng ngoài, uống phải dùng dạng đã chế.[7][8] Điều này khớp với nguyên tắc cổ “thuốc đại độc chữa bệnh, bệnh đi sáu phần thì dừng” đã trình bày trong bài Độc tính của thuốc, và với vai trò giảm độc của bào chế.
3. Những tình huống ngộ độc hay gặp
Uống nhầm rượu xoa bóp
Ô đầu chỉ được dùng ngoài dưới dạng rượu xoa bóp;[1] rượu ngâm để chung với rượu uống, không ghi nhãn là nguy cơ lớn nhất. Ngộ độc aconitin có thể gây loạn nhịp thất kháng trị và ngừng tim.[11]
Dùng dược liệu chưa chế hoặc tự chế
Mã tiền phải sao với cát hoặc ngâm, cạo vỏ, bỏ mầm, tẩm dầu vừng rồi sao;[2] hoàng nàn phải ngâm nước vo gạo nhiều ngày, cạo vỏ, tẩm dầu, sao vàng.[3] Các quy trình này cần cơ sở chế biến đạt chuẩn – chế biến tại nhà không kiểm soát được độc chất còn lại.
Nhầm tên, nhầm vị
| Vị có độc | Dễ nhầm với | Khác nhau |
|---|---|---|
| Ô đầu | Ô dược | Ô dược là vị lý khí họ Long não, không cùng cây |
| Ô đầu | Phụ tử có độc | Cùng chi Aconitum: ô đầu là rễ củ chính, chỉ dùng ngoài; phụ tử là rễ củ nhánh đã chế[1][7] |
| Thương lục | Nhân sâm | Thương lục bị rao bán là “sâm”, “sâm Ấn Độ”; thực chất là thuốc xổ, trục thủy, có độc[5] |
| Hoàng nàn | Hoàng tinh, Hoàng liên | Tên gần giống; hoàng nàn là vỏ cây họ Mã tiền, rất độc[3] |
Cây cảnh trong nhà
Cà độc dược và dừa cạn được trồng làm cảnh; cả hai đều có độc theo Dược điển.[4][6] Trẻ nhỏ có thể hái hoa, quả, hạt cho vào miệng – cần trồng xa tầm tay trẻ và vật nuôi.
Tin vào lời đồn chữa bệnh nặng
Một số alcaloid của dừa cạn được tinh chế thành thuốc tiêm chống ung thư dùng trong bệnh viện; điều đó không có nghĩa là nấu lá dừa cạn uống chữa được ung thư. Tương tự, không tự dùng thuốc xổ, trục thủy như thương lục khi bị phù, vô niệu – đó có thể là dấu hiệu suy thận, suy tim cần đi viện.
4. Ai tuyệt đối không dùng
| Vị thuốc | Dược điển ghi không dùng cho |
|---|---|
| Ô đầu | Phụ nữ có thai, trẻ em (và không ai được uống)[1] |
| Mã tiền | Phụ nữ có thai, cho con bú; trẻ em từ 2 tuổi trở xuống[2] |
| Hoàng nàn | Phụ nữ có thai, đang cho con bú, trẻ em dưới 5 tuổi[3] |
| Thương lục | Phụ nữ có thai, người thủy thũng do tỳ hư[5] |
Cà độc dược và dừa cạn không có mục kiêng kỵ riêng trong chuyên luận, nhưng vẫn là vị có độc, chỉ dùng theo chỉ định và theo dõi của thầy thuốc.[4][6]
5. Dấu hiệu ngộ độc cần cấp cứu
| Nhóm | Dấu hiệu |
|---|---|
| Ô đầu, phụ tử (aconitin) | Tê bì, kiến bò quanh miệng, mặt, tay chân; buồn nôn, nôn; hồi hộp, tụt huyết áp, loạn nhịp tim[11] |
| Mã tiền, hoàng nàn | Chân tay máy động, kinh giật, khó thở, nặng có thể hôn mê[2] |
| Cà độc dược | Khô miệng, da nóng đỏ, giãn đồng tử, nhìn mờ, tim nhanh, kích động, lú lẫn |
| Thương lục | Nôn, tiêu chảy dữ dội, mất nước |
Nếu nghi ngộ độc
– Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất; mang theo gói thuốc, chai rượu ngâm hoặc phần dược liệu còn lại.
– Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật; không cho uống thêm “thuốc giải” dân gian.
– Ngộ độc aconitin cần hồi sức và theo dõi tim mạch tại bệnh viện.[11]
6. Cất giữ an toàn
– Cất riêng thuốc có độc, ghi nhãn rõ “thuốc độc”, để xa tầm tay trẻ em.
– Không ngâm rượu thuốc độc chung chỗ với rượu uống; không đựng trong chai nước giải khát.
– Chỉ mua dược liệu đã chế biến đạt chuẩn, có nguồn gốc rõ ràng, theo đơn của thầy thuốc có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Vị thuốc “có độc” thì sao vẫn có trong Dược điển?
Vì khi được chế biến đúng, dùng đúng liều và đúng người, chúng có công năng chữa bệnh; Dược điển ghi kèm giới hạn liều, cách chế và đối tượng cấm để kiểm soát nguy cơ.[2][3]
Bào chế xong có hết độc không?
Không hẳn. Bào chế giảm độc chứ không làm thuốc thành vô hại; mã tiền và hoàng nàn đã chế vẫn chỉ dùng với liều rất nhỏ.[2][3] Xem thêm Bào chế.
Bôi rượu ô đầu có an toàn hơn uống?
Ô đầu chỉ dùng ngoài theo Dược điển,[1] nhưng không bôi lên vết thương hở, niêm mạc; thấy tê miệng, hồi hộp, nôn sau khi dùng phải ngừng ngay và đi cấp cứu.[11]
Kết luận
Sáu vị thuốc có độc trong kho – Ô đầu, Mã tiền, Hoàng nàn, Cà độc dược, Thương lục, Dừa cạn – đều được Dược điển Việt Nam ghi rõ mức độc, giới hạn liều và đối tượng cấm; ngộ độc thường xảy ra do uống nhầm, dùng dạng chưa chế, nhầm tên vị hoặc tự chữa theo lời đồn. Không tự dùng các vị này; khi nghi ngộ độc, gọi 115 ngay.[1][2][3][11]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ô đầu (Rễ củ), Radix Aconiti, tr. 1286–1287
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mã tiền (Hạt), Semen Strychni, tr. 1240–1241
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Hoàng nàn (Vỏ thân, vỏ cành), Cortex Strychni wallichianae, tr. 1191–1192
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Cà độc dược (Hoa), Flos Daturae metelis, tr. 1090–1091
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thương lục (Rễ củ), Radix Phytolaccae, tr. 1347–1348
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Dừa cạn (Lá), Folium Catharanthi rosei, tr. 1144–1145
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Phụ tử, Radix Aconiti lateralis, tr. 1291–1292
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bán hạ (Thân rễ), Rhizoma Pinelliae, tr. 1080–1082
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngô thù du (Quả), Fructus Evodiae rutaecarpae, tr. 1268–1269
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Cà gai leo, Herba Solani procumbentis, tr. 1092–1093
- Chan T.Y.K. Aconite poisoning. Clinical Toxicology (Phila) 2009;47(4):279–285. PMID 19514874