Dược Liệu

Thương lục

Radix Phytolaccae

Thương lục (Radix Phytolaccae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thương lục là rễ củ đã phơi hay sấy khô của cây Thương lục thuộc họ Thương lục; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính lạnh, có độc, quy vào kinh Thận.[1]

Thương lục – Dược liệu
Thương lục

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

An toàn trước hết: CÓ ĐỘC – KHÔNG PHẢI NHÂN SÂM. Thương lục có lúc bị bán với tên “sâm”, “sâm Ấn Độ” do rễ củ trông giống nhân sâm. Đây là vị thuốc có độc, Dược điển xếp vào thuốc xổ, trục thủy;[1] ngâm rượu, hầm gà như nhân sâm có thể gây nôn, tiêu chảy dữ dội, mất nước, co giật. Có dấu hiệu ngộ độc cần cấp cứu ngay.
Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thương lục (Rễ củ), Radix Phytolaccae”, tập 2, tr. 1347–1348. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thương lục (rễ củ).[1]
Tên dược liệu Radix Phytolaccae.[1]
Loài cho dược liệu Thương lục (Phytolacca esculenta Van Houtte).[1]
Họ Thương lục (Phytolaccaceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ củ đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), tính lạnh (hàn), có độc.[1]
Quy kinh Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 7,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Phiến mỏng hoặc mảnh cắt ngang, dọc, dày mỏng không đều; mặt ngoài vàng xám hoặc nâu xám; mảnh cắt ngang có nhiều vòng đồng tâm lồi lõm.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch từ mùa thu đến đầu xuân, bỏ rễ con, đất cát, phơi khô.[1] Dạng bào chế: thương lục phiến và thố thương lục (chế giấm, sao nhỏ lửa đến khô; 3 lít giấm cho 10 kg).[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi thương lục vị đắng, tính lạnh, có độc, vào kinh Thận.[1]

Quy kinh:Kinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Thuốc xổ và trục thủy, giải độc tiêu viêm.[1]
Chủ trị Phù toàn thân, vô niệu, táo bón; dùng ngoài chữa mụn nhọt, đau nhức.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, chỉ dùng theo đơn; dùng ngoài đắp lượng thích hợp[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng cho phụ nữ có thai, người thủy thũng do tỳ hư.[1]

Phù, vô niệu là tình trạng cấp cứu

Phù toàn thân, không đi tiểu được (vô niệu) có thể do suy thận, suy tim nặng; cần đến bệnh viện ngay, không tự dùng thuốc xổ, trục thủy.

Nếu nghi ngộ độc

– Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất; mang theo gói thuốc, chai rượu ngâm hoặc phần dược liệu còn lại.

– Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật; không cho uống thêm “thuốc giải” dân gian.

– Để thuốc có độc ngoài tầm tay trẻ em, ghi nhãn rõ ràng; không ngâm rượu thuốc độc chung với rượu uống.

– Không tự hái, tự chế, tự tăng liều; chỉ dùng dược liệu đã chế biến đạt chuẩn, theo đơn của thầy thuốc có chuyên môn.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

“Sâm Ấn Độ”, “sâm thương lục” có bổ không?

Không phải nhân sâm. Thương lục là vị thuốc có độc, công năng thuốc xổ, trục thủy;[1] tuyệt đối không ngâm rượu, hầm ăn như sâm.

Ai không được dùng?

Dược điển ghi phụ nữ có thai, người thủy thũng do tỳ hư không dùng.[1]

Bảo quản

Nơi khô ráo, tránh mốc mọt; cất riêng, ghi nhãn thuốc độc.[1]

Kết luận

Thương lục – Radix Phytolaccae là vị thuốc vị đắng, tính lạnh, có độc, quy kinh Thận, được Dược điển ghi công năng thuốc xổ và trục thủy, giải độc tiêu viêm.[1] Không phải nhân sâm, không dùng bồi bổ.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thương lục (Rễ củ), Radix Phytolaccae, tr. 1347–1348

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ