Tứ khí: tính hàn, nhiệt, ôn, lương của vị thuốc
Tứ khí (四氣), còn gọi tứ tính, là bốn tính hàn, nhiệt, ôn, lương của vị thuốc – phản ánh tác dụng làm mát hay làm ấm cơ thể; ngoài ra có tính bình (không thiên lệch rõ).[1][2]

1. Nguồn gốc
Phần «Tự lục» của Thần Nông bản thảo kinh viết: thuốc có năm vị chua, mặn, ngọt, đắng, cay, lại có bốn khí hàn, nhiệt, ôn, lương; và «liệu hàn dĩ nhiệt dược, liệu nhiệt dĩ hàn dược» – chữa hàn bằng thuốc nhiệt, chữa nhiệt bằng thuốc hàn.[1]
2. Bốn tính và tính bình
| Tính | Mức độ | Tác dụng chung | Ví dụ (bấm để xem danh sách) |
|---|---|---|---|
| Hàn | Lạnh | Thanh nhiệt, tả hỏa, giải độc | Vị thuốc tính hàn: Hoàng liên, Đại hoàng |
| Lương | Mát (nhẹ hơn hàn) | Thanh nhiệt nhẹ | Vị thuốc tính lương: Bạc hà |
| Ôn | Ấm | Ôn trung, tán hàn, bổ dương | Vị thuốc tính ôn: Đương quy, Hoàng kỳ |
| Nhiệt | Nóng (mạnh hơn ôn) | Hồi dương, trừ hàn mạnh | Vị thuốc tính nhiệt: Can khương |
| Bình | Không thiên lệch rõ | Dùng được cho cả chứng hàn và nhiệt khi phối hợp | Vị thuốc tính bình: Cam thảo, Phục linh |
Nguồn: [2]
Y văn còn dùng các mức “vi hàn”, “vi ôn”, “đại hàn”, “đại nhiệt” để chỉ độ mạnh.
3. Tính thuốc được xác định thế nào?
Tính thuốc được rút ra từ tác dụng trên cơ thể khi dùng cho người bệnh: vị nào chữa được chứng nhiệt thì xếp hàn – lương, chữa được chứng hàn thì xếp ôn – nhiệt.[2] Đây là phân loại theo kinh nghiệm lâm sàng, không phải đo nhiệt độ của thuốc.
4. Ứng dụng
– Chọn thuốc theo hàn – nhiệt của chứng: «hàn giả nhiệt chi, nhiệt giả hàn chi».[3]
– Hàn nhiệt thác tạp thì phối hợp thuốc hàn và nhiệt.
– Tùy mùa, tùy thể chất: «dụng hàn viễn hàn, dụng nhiệt viễn nhiệt» (xem Tam nhân chế nghi).[4]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Có các nghiên cứu tìm mối liên hệ giữa tính thuốc với tác động lên chuyển hóa, thân nhiệt, hệ thần kinh, nhưng chưa có hệ đo lường khách quan được chấp nhận rộng rãi. Tính thuốc là khái niệm phân loại của YHCT. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Thức ăn cũng có tứ khí?
Theo YHCT, có – ví dụ gừng ấm, rau má mát; đây là nền tảng của thực dưỡng cổ truyền.[2]
Thuốc tính bình có dùng bừa được không?
Không. “Bình” chỉ nói về hàn nhiệt; thuốc vẫn có tác dụng, độc tính và chống chỉ định riêng.
Kết luận
Tứ khí – hàn, nhiệt, ôn, lương (cùng tính bình) – mô tả tác dụng làm mát hay làm ấm của vị thuốc, được xác định từ kinh nghiệm lâm sàng và dùng theo nguyên tắc chữa hàn bằng nhiệt, chữa nhiệt bằng hàn.[1][3][2]
Tài liệu tham khảo
- Thần Nông bản thảo kinh (神農本草經) – phần «Tự lục»
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục nguyên chính kỷ đại luận» (六元正紀大論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)