Thất tình phối ngũ: bảy quan hệ khi phối hợp vị thuốc
Thất tình phối ngũ (七情配伍) là bảy quan hệ giữa các vị thuốc khi dùng cùng nhau – đơn hành, tương tu, tương sử, tương úy, tương sát, tương ố, tương phản – được ghi từ Thần Nông bản thảo kinh; “thất tình” ở đây khác hẳn thất tình cảm xúc.[1][2]

1. Bảy quan hệ
| Quan hệ | Ý nghĩa | Ví dụ kinh điển |
|---|---|---|
| Đơn hành | Dùng một vị riêng | Độc sâm thang (chỉ Nhân sâm) trong cấp cứu thoát khí theo y văn |
| Tương tu | Hai vị cùng công năng, dùng chung tăng hiệu lực | Đại hoàng với Mang tiêu (tăng tả hạ) |
| Tương sử | Một vị chính, vị kia hỗ trợ tăng tác dụng | Hoàng kỳ với Phục linh (Phục linh tăng tác dụng lợi thủy của Hoàng kỳ) |
| Tương úy | Độc tính của vị này bị vị kia làm giảm | Bán hạ “sợ” Sinh khương |
| Tương sát | Vị này làm giảm độc của vị kia | Sinh khương “giết” độc của Bán hạ |
| Tương ố | Vị này làm giảm tác dụng của vị kia | Nhân sâm “ghét” Lai phục tử (hạt củ cải) |
| Tương phản | Dùng chung sinh độc hoặc tác dụng phụ nặng | Cam thảo phản Cam toại |
2. Nguyên tắc vận dụng
| Nhóm | Thái độ |
|---|---|
| Tương tu, tương sử | Tận dụng để tăng hiệu quả |
| Tương úy, tương sát | Tận dụng để giảm độc khi phải dùng vị có độc |
| Tương ố | Tránh, trừ trường hợp có chủ đích |
| Tương phản | Cấm dùng chung (xem thập bát phản, thập cửu úy) |
Nguồn: [2]
Tương úy và tương sát là cùng một quan hệ nhìn từ hai phía.[2]
3. Từ phối ngũ đến phương tễ
Phối ngũ hai vị là nền tảng; khi nhiều vị phối hợp theo vai trò chủ – phụ thì thành bài thuốc (xem Quân – thần – tá – sứ).[2]
4. Góc nhìn y học hiện đại
Tương tác giữa các vị thuốc, và giữa thảo dược với thuốc tây, là vấn đề có thật: ví dụ một số thảo dược ảnh hưởng tới thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, thuốc tim mạch.[3][4] Người đang dùng thuốc tây phải báo bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ thảo dược nào.[5]
Câu hỏi thường gặp
Tương úy và tương sát khác nhau thế nào?
Chỉ khác chủ thể: “Bán hạ úy Sinh khương” nhìn từ phía vị bị giảm độc; “Sinh khương sát Bán hạ” nhìn từ phía vị làm giảm độc.[2]
Vì sao “thất tình” lại dùng cho thuốc?
“Tình” ở đây là tính tình, quan hệ giữa các vị thuốc; không liên quan tới thất tình cảm xúc.[2]
Kết luận
Thất tình phối ngũ gồm đơn hành, tương tu, tương sử (tăng hiệu lực), tương úy, tương sát (giảm độc), tương ố (giảm tác dụng) và tương phản (sinh độc, cấm dùng chung) – nền tảng của phối hợp thuốc.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Thần Nông bản thảo kinh (神農本草經) – phần «Tự lục»
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
- MSD Manual (bản phổ thông). Licorice
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)