Lý Luận

Thất tình phối ngũ

Lý luận dược học · 七情配伍

Thất tình phối ngũ: bảy quan hệ khi phối hợp vị thuốc

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thất tình phối ngũ (七情配伍) là bảy quan hệ giữa các vị thuốc khi dùng cùng nhau – đơn hành, tương tu, tương sử, tương úy, tương sát, tương ố, tương phản – được ghi từ Thần Nông bản thảo kinh; “thất tình” ở đây khác hẳn thất tình cảm xúc.[1][2]

Thất tình phối ngũ – Lý luận dược học
Thất tình phối ngũ
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về dùng thuốc: Bài trình bày lý luận dược học để học tập, không phải hướng dẫn tự dùng thuốc. Thuốc cổ truyền có thể gây độc, tương tác với thuốc tây và không phù hợp với phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan thận; chỉ dùng khi có thầy thuốc kê đơn.

1. Bảy quan hệ

Quan hệ Ý nghĩa Ví dụ kinh điển
Đơn hành Dùng một vị riêng Độc sâm thang (chỉ Nhân sâm) trong cấp cứu thoát khí theo y văn
Tương tu Hai vị cùng công năng, dùng chung tăng hiệu lực Đại hoàng với Mang tiêu (tăng tả hạ)
Tương sử Một vị chính, vị kia hỗ trợ tăng tác dụng Hoàng kỳ với Phục linh (Phục linh tăng tác dụng lợi thủy của Hoàng kỳ)
Tương úy Độc tính của vị này bị vị kia làm giảm Bán hạ “sợ” Sinh khương
Tương sát Vị này làm giảm độc của vị kia Sinh khương “giết” độc của Bán hạ
Tương ố Vị này làm giảm tác dụng của vị kia Nhân sâm “ghét” Lai phục tử (hạt củ cải)
Tương phản Dùng chung sinh độc hoặc tác dụng phụ nặng Cam thảo phản Cam toại

Nguồn: [1][2]

2. Nguyên tắc vận dụng

Nhóm Thái độ
Tương tu, tương sử Tận dụng để tăng hiệu quả
Tương úy, tương sát Tận dụng để giảm độc khi phải dùng vị có độc
Tương ố Tránh, trừ trường hợp có chủ đích
Tương phản Cấm dùng chung (xem thập bát phản, thập cửu úy)

Nguồn: [2]

Tương úy và tương sát là cùng một quan hệ nhìn từ hai phía.[2]

3. Từ phối ngũ đến phương tễ

Phối ngũ hai vị là nền tảng; khi nhiều vị phối hợp theo vai trò chủ – phụ thì thành bài thuốc (xem Quân – thần – tá – sứ).[2]

4. Góc nhìn y học hiện đại

Tương tác giữa các vị thuốc, và giữa thảo dược với thuốc tây, là vấn đề có thật: ví dụ một số thảo dược ảnh hưởng tới thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, thuốc tim mạch.[3][4] Người đang dùng thuốc tây phải báo bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ thảo dược nào.[5]

Câu hỏi thường gặp

Tương úy và tương sát khác nhau thế nào?

Chỉ khác chủ thể: “Bán hạ úy Sinh khương” nhìn từ phía vị bị giảm độc; “Sinh khương sát Bán hạ” nhìn từ phía vị làm giảm độc.[2]

Vì sao “thất tình” lại dùng cho thuốc?

“Tình” ở đây là tính tình, quan hệ giữa các vị thuốc; không liên quan tới thất tình cảm xúc.[2]

Kết luận

Thất tình phối ngũ gồm đơn hành, tương tu, tương sử (tăng hiệu lực), tương úy, tương sát (giảm độc), tương ố (giảm tác dụng) và tương phản (sinh độc, cấm dùng chung) – nền tảng của phối hợp thuốc.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Thần Nông bản thảo kinh (神農本草經) – phần «Tự lục»
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. NCCIH. Asian Ginseng: Usefulness and Safety
  4. MSD Manual (bản phổ thông). Licorice
  5. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ