Ngũ vị: cay, ngọt, chua, đắng, mặn
Ngũ vị (五味) là năm vị cay (tân), ngọt (cam), chua (toan), đắng (khổ), mặn (hàm) của vị thuốc – vừa là vị nếm thấy, vừa là cách phân loại tác dụng; ngoài ra có vị nhạt (đạm) và chát (sáp).[1][2]

1. Tác dụng của từng vị
Thiên «Tạng khí pháp thời luận»: «Tân tán, toan thu, cam hoãn, khổ kiên, hàm nhuyễn» – cay thì tán, chua thì thu, ngọt thì hoãn, đắng thì làm chắc, mặn thì làm mềm.[2]
| Vị | Tác dụng chung | Ví dụ (bấm để xem danh sách) |
|---|---|---|
| Cay (tân) | Phát tán, hành khí, hành huyết | Vị cay: Bạc hà, Xuyên khung |
| Ngọt (cam) | Bổ, hòa hoãn, điều hòa vị thuốc | Vị ngọt: Hoàng kỳ, Cam thảo |
| Chua (toan) | Thu liễm, cố sáp (cầm mồ hôi, cầm tả) | Vị chua: Bạch thược |
| Đắng (khổ) | Thanh nhiệt, tả hạ, táo thấp, giáng khí | Vị đắng: Hoàng liên, Hoàng bá |
| Mặn (hàm) | Làm mềm khối, tả hạ | Vị mặn: Kim tiền thảo |
| Nhạt (đạm) | Thẩm thấp, lợi niệu | Vị nhạt: Phục linh |
| Chát (sáp) | Thu liễm, gần với vị chua | – |
Nguồn: [1]
2. Âm dương của ngũ vị
«Tân cam phát tán vi dương, toan khổ dũng tiết vi âm; hàm vị dũng tiết vi âm, đạm vị thẩm tiết vi dương» – cay ngọt phát tán thuộc dương, chua đắng gây nôn tả thuộc âm; mặn tả hạ thuộc âm, nhạt thẩm thấp thuộc dương.[3]
3. Ngũ vị và ngũ tạng
Thiên «Tuyên minh ngũ khí»: «chua vào Can, cay vào Phế, đắng vào Tâm, mặn vào Thận, ngọt vào Tỳ».[4]
Xem vòng ngũ hành. Đây là quan hệ khái quát; quy kinh của từng vị thuốc cụ thể phải xét riêng (xem Quy kinh).
4. Một vị quá mức thì hại
Nội kinh cảnh báo ăn thiên một vị quá mức sẽ làm hại tạng – ví dụ ăn mặn nhiều thì mạch ngưng trệ, sắc mặt biến đổi.[5] Xem Ăn uống thất điều.
5. Khí và vị kết hợp
Mỗi vị thuốc có cả khí (tính) và vị; hai vị cùng tính khác vị, hoặc cùng vị khác tính, có công năng khác nhau – ví dụ cay ôn thì tán hàn, cay lương thì tán nhiệt.[1] Xem Tứ khí.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Vị nếm có thể phản ánh một phần nhóm hoạt chất (vị đắng thường gặp ở alcaloid, glycosid), nhưng ngũ vị trong YHCT phần nhiều được suy ra từ tác dụng, nên có vị thuốc được ghi vị khác với vị nếm thực tế. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
Vị ghi trong sách có luôn đúng với vị nếm?
Không hẳn; nhiều vị được xác định theo tác dụng chứ không chỉ theo nếm.[1]
Vì sao vị nhạt không nằm trong “ngũ” vị?
Vị nhạt thường được coi là “phụ” theo vị ngọt, vị chát phụ theo vị chua, nên vẫn gọi chung là ngũ vị.[1]
Kết luận
Ngũ vị – cay tán, ngọt bổ hoãn, chua thu, đắng tiết táo, mặn làm mềm (cùng nhạt thẩm thấp, chát thu liễm) – liên hệ với ngũ tạng, và kết hợp với tứ khí để quyết định công năng vị thuốc.[2][3][4][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tạng khí pháp thời luận» (藏氣法時論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ tạng sinh thành» (五藏生成)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)