Lý Luận

Ngũ vị

Lý luận dược học · 五味

Ngũ vị: cay, ngọt, chua, đắng, mặn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Ngũ vị (五味) là năm vị cay (tân), ngọt (cam), chua (toan), đắng (khổ), mặn (hàm) của vị thuốc – vừa là vị nếm thấy, vừa là cách phân loại tác dụng; ngoài ra có vị nhạt (đạm) và chát (sáp).[1][2]

Ngũ vị – Lý luận dược học
Ngũ vị
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về dùng thuốc: Bài trình bày lý luận dược học để học tập, không phải hướng dẫn tự dùng thuốc. Thuốc cổ truyền có thể gây độc, tương tác với thuốc tây và không phù hợp với phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan thận; chỉ dùng khi có thầy thuốc kê đơn.

1. Tác dụng của từng vị

Thiên «Tạng khí pháp thời luận»: «Tân tán, toan thu, cam hoãn, khổ kiên, hàm nhuyễn» – cay thì tán, chua thì thu, ngọt thì hoãn, đắng thì làm chắc, mặn thì làm mềm.[2]

Vị Tác dụng chung Ví dụ (bấm để xem danh sách)
Cay (tân) Phát tán, hành khí, hành huyết Vị cay: Bạc hà, Xuyên khung
Ngọt (cam) Bổ, hòa hoãn, điều hòa vị thuốc Vị ngọt: Hoàng kỳ, Cam thảo
Chua (toan) Thu liễm, cố sáp (cầm mồ hôi, cầm tả) Vị chua: Bạch thược
Đắng (khổ) Thanh nhiệt, tả hạ, táo thấp, giáng khí Vị đắng: Hoàng liên, Hoàng bá
Mặn (hàm) Làm mềm khối, tả hạ Vị mặn: Kim tiền thảo
Nhạt (đạm) Thẩm thấp, lợi niệu Vị nhạt: Phục linh
Chát (sáp) Thu liễm, gần với vị chua –

Nguồn: [1]

2. Âm dương của ngũ vị

«Tân cam phát tán vi dương, toan khổ dũng tiết vi âm; hàm vị dũng tiết vi âm, đạm vị thẩm tiết vi dương» – cay ngọt phát tán thuộc dương, chua đắng gây nôn tả thuộc âm; mặn tả hạ thuộc âm, nhạt thẩm thấp thuộc dương.[3]

3. Ngũ vị và ngũ tạng

Thiên «Tuyên minh ngũ khí»: «chua vào Can, cay vào Phế, đắng vào Tâm, mặn vào Thận, ngọt vào Tỳ».[4]

Vị Hành Tạng
Chua Mộc Can
Đắng Hỏa Tâm
Ngọt Thổ Tỳ
Cay Kim Phế
Mặn Thủy Thận

Xem vòng ngũ hành. Đây là quan hệ khái quát; quy kinh của từng vị thuốc cụ thể phải xét riêng (xem Quy kinh).

4. Một vị quá mức thì hại

Nội kinh cảnh báo ăn thiên một vị quá mức sẽ làm hại tạng – ví dụ ăn mặn nhiều thì mạch ngưng trệ, sắc mặt biến đổi.[5] Xem Ăn uống thất điều.

5. Khí và vị kết hợp

Mỗi vị thuốc có cả khí (tính) và vị; hai vị cùng tính khác vị, hoặc cùng vị khác tính, có công năng khác nhau – ví dụ cay ôn thì tán hàn, cay lương thì tán nhiệt.[1] Xem Tứ khí.

6. Góc nhìn y học hiện đại

Vị nếm có thể phản ánh một phần nhóm hoạt chất (vị đắng thường gặp ở alcaloid, glycosid), nhưng ngũ vị trong YHCT phần nhiều được suy ra từ tác dụng, nên có vị thuốc được ghi vị khác với vị nếm thực tế. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]

Câu hỏi thường gặp

Vị ghi trong sách có luôn đúng với vị nếm?

Không hẳn; nhiều vị được xác định theo tác dụng chứ không chỉ theo nếm.[1]

Vì sao vị nhạt không nằm trong “ngũ” vị?

Vị nhạt thường được coi là “phụ” theo vị ngọt, vị chát phụ theo vị chua, nên vẫn gọi chung là ngũ vị.[1]

Kết luận

Ngũ vị – cay tán, ngọt bổ hoãn, chua thu, đắng tiết táo, mặn làm mềm (cùng nhạt thẩm thấp, chát thu liễm) – liên hệ với ngũ tạng, và kết hợp với tứ khí để quyết định công năng vị thuốc.[2][3][4][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tạng khí pháp thời luận» (藏氣法時論)
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
  4. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
  5. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ tạng sinh thành» (五藏生成)
  6. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ