Thăng giáng phù trầm: xu hướng tác dụng của vị thuốc
Thăng giáng phù trầm (升降浮沉) chỉ xu hướng tác dụng của vị thuốc: thăng là đi lên, giáng là đi xuống, phù là ra ngoài, trầm là vào trong; thăng phù thuộc dương, trầm giáng thuộc âm.[1][2]

1. Cơ sở
Cơ thể có khí cơ thăng giáng xuất nhập; bệnh cũng có xu thế (nôn, ho là khí nghịch lên; sa tạng, tiêu chảy là khí hãm xuống). Thuốc được chọn để điều chỉnh xu thế đó.[1]
2. Yếu tố quyết định
| Yếu tố | Thiên về thăng phù | Thiên về trầm giáng |
|---|---|---|
| Khí vị | Cay, ngọt; ôn, nhiệt | Đắng, chua, mặn; hàn, lương |
| Chất thuốc | Hoa, lá, chất nhẹ | Hạt, quả, khoáng vật, chất nặng |
| Bào chế | Chế rượu (thăng), chế gừng (tán) | Chế giấm (thu liễm), chế muối (xuống Thận) |
Nguồn: [1]
Y văn có câu: các loại hoa đều thăng, riêng Tuyền phúc hoa giáng; các loại hạt đều giáng, riêng Mạn kinh tử thăng – cho thấy quy luật chỉ là khuynh hướng.[1] Lý Thời Trân viết: thuốc thăng mà dẫn bằng vị mặn lạnh thì lại chìm xuống hạ tiêu; thuốc trầm mà dẫn bằng rượu thì lại nổi lên đỉnh đầu.[2] Xem Bào chế.
3. Ví dụ
| Vị | Xu hướng | Vận dụng (theo y văn) |
|---|---|---|
| Bạc hà | Thăng phù | Sơ tán phong nhiệt ở phần trên |
| Sài hồ | Thăng | Thăng đề dương khí, sơ can |
| Cát cánh | Thăng | “Thuyền chở thuốc” lên Phế, dẫn các vị khác lên trên |
| Đại hoàng | Trầm giáng | Tả hạ |
| Ngưu tất | Giáng | Dẫn huyết, dẫn thuốc đi xuống |
Nguồn: [1]
4. Vận dụng
– Theo vị trí bệnh: bệnh ở trên, ở biểu dùng thuốc thăng phù; bệnh ở dưới, ở lý dùng thuốc trầm giáng.
– Theo xu thế bệnh: khí nghịch lên (nôn, ho, suyễn) dùng thuốc giáng; khí hãm xuống (sa tạng, tiêu chảy lâu) dùng thuốc thăng.
– Phối hợp: một bài thuốc thường có cả vị thăng và vị giáng để điều hòa khí cơ.
Nguồn: [1]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Thăng giáng phù trầm là khái niệm định hướng của YHCT, không phải đặc tính dược động học đo được; ví dụ “thuốc dẫn lên đầu” không có nghĩa thuốc tập trung ở não. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Cát cánh được gọi là “thuyền chở thuốc”?
Vì y văn cho rằng Cát cánh có tính thăng, dẫn các vị thuốc khác lên phần trên (Phế, họng).[1]
Một vị có thể vừa thăng vừa giáng?
Có vị có tác dụng hai chiều tùy liều lượng, bào chế, phối ngũ.[1]
Kết luận
Thăng giáng phù trầm là xu hướng tác dụng của vị thuốc, phụ thuộc khí vị, chất thuốc, bào chế và phối ngũ; được vận dụng theo vị trí và xu thế bệnh.[2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Lý Thời Trân (李時珍). Bản thảo cương mục (本草綱目), 1578
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)