Lý Luận

Thăng giáng phù trầm

Lý luận dược học · 升降浮沉

Thăng giáng phù trầm: xu hướng tác dụng của vị thuốc

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thăng giáng phù trầm (升降浮沉) chỉ xu hướng tác dụng của vị thuốc: thăng là đi lên, giáng là đi xuống, phù là ra ngoài, trầm là vào trong; thăng phù thuộc dương, trầm giáng thuộc âm.[1][2]

Thăng giáng phù trầm – Lý luận dược học
Thăng giáng phù trầm
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về dùng thuốc: Bài trình bày lý luận dược học để học tập, không phải hướng dẫn tự dùng thuốc. Thuốc cổ truyền có thể gây độc, tương tác với thuốc tây và không phù hợp với phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan thận; chỉ dùng khi có thầy thuốc kê đơn.

1. Cơ sở

Cơ thể có khí cơ thăng giáng xuất nhập; bệnh cũng có xu thế (nôn, ho là khí nghịch lên; sa tạng, tiêu chảy là khí hãm xuống). Thuốc được chọn để điều chỉnh xu thế đó.[1]

2. Yếu tố quyết định

Yếu tố Thiên về thăng phù Thiên về trầm giáng
Khí vị Cay, ngọt; ôn, nhiệt Đắng, chua, mặn; hàn, lương
Chất thuốc Hoa, lá, chất nhẹ Hạt, quả, khoáng vật, chất nặng
Bào chế Chế rượu (thăng), chế gừng (tán) Chế giấm (thu liễm), chế muối (xuống Thận)

Nguồn: [1]

Y văn có câu: các loại hoa đều thăng, riêng Tuyền phúc hoa giáng; các loại hạt đều giáng, riêng Mạn kinh tử thăng – cho thấy quy luật chỉ là khuynh hướng.[1] Lý Thời Trân viết: thuốc thăng mà dẫn bằng vị mặn lạnh thì lại chìm xuống hạ tiêu; thuốc trầm mà dẫn bằng rượu thì lại nổi lên đỉnh đầu.[2] Xem Bào chế.

3. Ví dụ

Vị Xu hướng Vận dụng (theo y văn)
Bạc hà Thăng phù Sơ tán phong nhiệt ở phần trên
Sài hồ Thăng Thăng đề dương khí, sơ can
Cát cánh Thăng “Thuyền chở thuốc” lên Phế, dẫn các vị khác lên trên
Đại hoàng Trầm giáng Tả hạ
Ngưu tất Giáng Dẫn huyết, dẫn thuốc đi xuống

Nguồn: [1]

4. Vận dụng

– Theo vị trí bệnh: bệnh ở trên, ở biểu dùng thuốc thăng phù; bệnh ở dưới, ở lý dùng thuốc trầm giáng.

– Theo xu thế bệnh: khí nghịch lên (nôn, ho, suyễn) dùng thuốc giáng; khí hãm xuống (sa tạng, tiêu chảy lâu) dùng thuốc thăng.

– Phối hợp: một bài thuốc thường có cả vị thăng và vị giáng để điều hòa khí cơ.

Nguồn: [1]

5. Góc nhìn y học hiện đại

Thăng giáng phù trầm là khái niệm định hướng của YHCT, không phải đặc tính dược động học đo được; ví dụ “thuốc dẫn lên đầu” không có nghĩa thuốc tập trung ở não. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Cát cánh được gọi là “thuyền chở thuốc”?

Vì y văn cho rằng Cát cánh có tính thăng, dẫn các vị thuốc khác lên phần trên (Phế, họng).[1]

Một vị có thể vừa thăng vừa giáng?

Có vị có tác dụng hai chiều tùy liều lượng, bào chế, phối ngũ.[1]

Kết luận

Thăng giáng phù trầm là xu hướng tác dụng của vị thuốc, phụ thuộc khí vị, chất thuốc, bào chế và phối ngũ; được vận dụng theo vị trí và xu thế bệnh.[2][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Lý Thời Trân (李時珍). Bản thảo cương mục (本草綱目), 1578
  3. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ