Lý Luận

Phân loại thuốc theo công năng

Lý luận dược học · 中藥分類

Phân loại thuốc cổ truyền theo công năng

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Giáo trình Dược học cổ truyền hiện nay sắp xếp vị thuốc theo công năng chính – giải biểu, thanh nhiệt, tả hạ, trừ thấp, ôn lý, lý khí, lý huyết, hóa đàm, an thần, bình can, bổ, cố sáp… – cách sắp xếp gắn trực tiếp với bát pháp và biện chứng.[1]

Phân loại thuốc theo công năng – Lý luận dược học
Phân loại thuốc theo công năng
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về dùng thuốc: Bài trình bày lý luận dược học để học tập, không phải hướng dẫn tự dùng thuốc. Thuốc cổ truyền có thể gây độc, tương tác với thuốc tây và không phù hợp với phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan thận; chỉ dùng khi có thầy thuốc kê đơn.

1. Các cách phân loại trong lịch sử

Thần Nông bản thảo kinh chia theo thượng – trung – hạ phẩm (xem Độc tính); Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân chia theo nguồn gốc tự nhiên (thảo, mộc, quả, cốc, thạch, thú…) với gần 1.900 vị; giáo trình hiện đại chia theo công năng để thuận cho lâm sàng.[2][3][1]

2. Các nhóm thuốc chính

Nhóm Công năng chung Ví dụ trong kho dược liệu
Giải biểu (tân ôn / tân lương) Phát tán tà ở biểu Phòng phong, Khương hoạt / Bạc hà, Cúc hoa vàng, Sài hồ
Thanh nhiệt Trừ nhiệt (táo thấp, giải độc, lương huyết…) Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá, Chi tử, Kim ngân hoa, Liên kiều, Đạm trúc diệp
Tả hạ Thông đại tiện, trừ tích Đại hoàng
Khu phong thấp Trừ phong thấp, chữa tý chứng Khương hoạt
Hóa thấp Thơm, làm khô thấp Hậu phác
Lợi thủy thẩm thấp Lợi niệu, trừ thấp Phục linh, Trạch tả, Xa tiền tử, Kim tiền thảo
Ôn lý Ôn trung, trừ hàn Can khương
Lý khí Hành khí, sơ can Hương phụ
Chỉ huyết Cầm máu Hòe hoa
Hoạt huyết hóa ứ Lưu thông huyết, trừ ứ Xuyên khung, Ích mẫu, Ngưu tất
Hóa đàm, chỉ khái Trừ đàm, giảm ho Cát cánh
An thần, bình can tức phong, khai khiếu An thần chí, trừ nội phong, thông khiếu (chưa có trong kho)
Bổ khí Bổ khí Nhân sâm, Đảng sâm, Hoàng kỳ, Bạch truật, Cam thảo, Đại táo
Bổ huyết Bổ huyết Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Hà thủ ô đỏ lưu ý gan
Bổ dương Bổ Thận dương, mạnh gân xương Đỗ trọng
Bổ âm, cố sáp, tiêu thực, khu trùng… – (sẽ bổ sung)

Nguồn: [1]

Danh sách trên chỉ xếp theo công năng chính; nhiều vị có nhiều công năng.

3. Tra cứu kết hợp

Trong mục Dược liệu, anh chị có thể lọc vị thuốc theo tính (tứ khí), vị (ngũ vị) và kinh (quy kinh) – ba thuộc tính cùng với công năng tạo nên “hồ sơ” của một vị thuốc.

4. Góc nhìn y học hiện đại

Xếp nhóm theo công năng YHCT không đồng nghĩa với tác dụng dược lý đã được chứng minh trên người; bằng chứng lâm sàng cho phần lớn vị thuốc còn hạn chế.[4] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao một vị xuất hiện ở hai nhóm?

Vì vị thuốc có nhiều công năng; ví dụ Khương hoạt vừa giải biểu vừa khu phong thấp.[1]

Có thể tự chọn thuốc theo bảng nhóm?

Không. Bảng giúp học lý luận; chọn thuốc phải dựa trên biện chứng, liều, độc tính, cấm kỵ do thầy thuốc đánh giá.

Kết luận

Phân loại theo công năng là cách sắp xếp thuốc cổ truyền phổ biến nhất hiện nay, gắn với bát pháp; kết hợp với tứ khí, ngũ vị, quy kinh để hiểu đầy đủ một vị thuốc.[1][3]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Thần Nông bản thảo kinh (神農本草經) – phần «Tự lục»
  3. Lý Thời Trân (李時珍). Bản thảo cương mục (本草綱目), 1578
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ