Phân loại thuốc cổ truyền theo công năng
Giáo trình Dược học cổ truyền hiện nay sắp xếp vị thuốc theo công năng chính – giải biểu, thanh nhiệt, tả hạ, trừ thấp, ôn lý, lý khí, lý huyết, hóa đàm, an thần, bình can, bổ, cố sáp… – cách sắp xếp gắn trực tiếp với bát pháp và biện chứng.[1]

1. Các cách phân loại trong lịch sử
Thần Nông bản thảo kinh chia theo thượng – trung – hạ phẩm (xem Độc tính); Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân chia theo nguồn gốc tự nhiên (thảo, mộc, quả, cốc, thạch, thú…) với gần 1.900 vị; giáo trình hiện đại chia theo công năng để thuận cho lâm sàng.[2][3][1]
2. Các nhóm thuốc chính
| Nhóm | Công năng chung | Ví dụ trong kho dược liệu |
|---|---|---|
| Giải biểu (tân ôn / tân lương) | Phát tán tà ở biểu | Phòng phong, Khương hoạt / Bạc hà, Cúc hoa vàng, Sài hồ |
| Thanh nhiệt | Trừ nhiệt (táo thấp, giải độc, lương huyết…) | Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá, Chi tử, Kim ngân hoa, Liên kiều, Đạm trúc diệp |
| Tả hạ | Thông đại tiện, trừ tích | Đại hoàng |
| Khu phong thấp | Trừ phong thấp, chữa tý chứng | Khương hoạt |
| Hóa thấp | Thơm, làm khô thấp | Hậu phác |
| Lợi thủy thẩm thấp | Lợi niệu, trừ thấp | Phục linh, Trạch tả, Xa tiền tử, Kim tiền thảo |
| Ôn lý | Ôn trung, trừ hàn | Can khương |
| Lý khí | Hành khí, sơ can | Hương phụ |
| Chỉ huyết | Cầm máu | Hòe hoa |
| Hoạt huyết hóa ứ | Lưu thông huyết, trừ ứ | Xuyên khung, Ích mẫu, Ngưu tất |
| Hóa đàm, chỉ khái | Trừ đàm, giảm ho | Cát cánh |
| An thần, bình can tức phong, khai khiếu | An thần chí, trừ nội phong, thông khiếu | (chưa có trong kho) |
| Bổ khí | Bổ khí | Nhân sâm, Đảng sâm, Hoàng kỳ, Bạch truật, Cam thảo, Đại táo |
| Bổ huyết | Bổ huyết | Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Hà thủ ô đỏ lưu ý gan |
| Bổ dương | Bổ Thận dương, mạnh gân xương | Đỗ trọng |
| Bổ âm, cố sáp, tiêu thực, khu trùng… | – | (sẽ bổ sung) |
Nguồn: [1]
Danh sách trên chỉ xếp theo công năng chính; nhiều vị có nhiều công năng.
3. Tra cứu kết hợp
Trong mục Dược liệu, anh chị có thể lọc vị thuốc theo tính (tứ khí), vị (ngũ vị) và kinh (quy kinh) – ba thuộc tính cùng với công năng tạo nên “hồ sơ” của một vị thuốc.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Xếp nhóm theo công năng YHCT không đồng nghĩa với tác dụng dược lý đã được chứng minh trên người; bằng chứng lâm sàng cho phần lớn vị thuốc còn hạn chế.[4] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một vị xuất hiện ở hai nhóm?
Vì vị thuốc có nhiều công năng; ví dụ Khương hoạt vừa giải biểu vừa khu phong thấp.[1]
Có thể tự chọn thuốc theo bảng nhóm?
Không. Bảng giúp học lý luận; chọn thuốc phải dựa trên biện chứng, liều, độc tính, cấm kỵ do thầy thuốc đánh giá.
Kết luận
Phân loại theo công năng là cách sắp xếp thuốc cổ truyền phổ biến nhất hiện nay, gắn với bát pháp; kết hợp với tứ khí, ngũ vị, quy kinh để hiểu đầy đủ một vị thuốc.[1][3]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Thần Nông bản thảo kinh (神農本草經) – phần «Tự lục»
- Lý Thời Trân (李時珍). Bản thảo cương mục (本草綱目), 1578
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)