Quy kinh: vị thuốc tác dụng vào đâu?
Quy kinh (歸經) chỉ sự chọn lọc tác dụng của vị thuốc lên một hoặc vài tạng phủ, kinh lạc nhất định – ví dụ cùng là thuốc thanh nhiệt, có vị thiên về Phế, có vị thiên về Tâm, có vị thiên về Can.[1]

1. Nguồn gốc
Nội kinh đã nói ngũ vị vào ngũ tạng (xem Ngũ vị).[2] Đời Kim, Trương Nguyên Tố nêu khái niệm “dẫn kinh báo sứ” – một số vị dẫn thuốc vào đúng kinh; ví dụ đau đầu thuộc Thái dương dùng Khương hoạt, Dương minh dùng Bạch chỉ, Thiếu dương dùng Sài hồ.[3] Thuật ngữ “quy kinh” được dùng rộng rãi từ đời Thanh.[1]
2. Cơ sở xác định
Quy kinh chủ yếu được rút ra từ hiệu quả lâm sàng trên các chứng của tạng phủ, kinh lạc: vị thuốc chữa được ho, suyễn thì quy kinh Phế; chữa được hồi hộp, mất ngủ thì quy kinh Tâm.[1] Lý luận tạng tượng và kinh lạc là nền tảng của khái niệm này.
3. Bảng tra vị thuốc theo kinh
4. Vận dụng
– Kết hợp quy kinh với tứ khí, ngũ vị: ví dụ cùng thanh nhiệt, Hoàng cầm thiên về Phế, Hoàng liên thiên về Tâm, Vị, Hoàng bá thiên về Thận, Bàng quang (hạ tiêu).[1]
– Dùng thuốc dẫn kinh để đưa bài thuốc tới vùng bệnh: Khương hoạt (Thái dương), Sài hồ (Thiếu dương).[3]
– Chú ý quan hệ giữa các tạng: bệnh Can có thể dùng thuốc quy kinh Tỳ để “thực Tỳ” (xem Truyền biến).
5. Giới hạn
Quy kinh không giống “thuốc chỉ tác dụng ở cơ quan đó”: theo dược lý hiện đại, hoạt chất được hấp thu vào máu và tác động lên nhiều cơ quan. “Quy kinh Can” không có nghĩa thuốc tốt cho gan giải phẫu; ngược lại, một số vị quy kinh Can lại có nguy cơ gây tổn thương gan.[4] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Một vị thuốc có thể quy nhiều kinh?
Có, rất thường gặp – ví dụ Cam thảo quy kinh Tâm, Phế, Tỳ, Vị.[1]
Quy kinh có được dùng trong châm cứu?
Quy kinh là khái niệm dược học; châm cứu dùng đường kinh và huyệt, nhưng cả hai cùng dựa trên lý luận kinh lạc.[1]
Kết luận
Quy kinh là sự chọn lọc tác dụng của vị thuốc lên tạng phủ, kinh lạc, rút ra từ kinh nghiệm lâm sàng; vận dụng cùng tứ khí, ngũ vị và thuốc dẫn kinh, nhưng không đồng nhất với tác dụng lên cơ quan giải phẫu.[3][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- Trương Nguyên Tố (張元素). Y học khải nguyên (醫學啟源)
- Liu Y, Wang W, Sun M và cộng sự. Polygonum multiflorum-induced liver injury: clinical characteristics, risk factors, material basis, action mechanism and current challenges. Front Pharmacol 2019;10:1467
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)