Lý Luận

Bát pháp

Phòng bệnh và trị tắc · 八法

Bát pháp: tám phương pháp điều trị cơ bản

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Bát pháp (八法) – hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ – là tám phương pháp điều trị cơ bản của YHCT, được Trình Chung Linh tổng kết năm 1732 trong «Y học tâm ngộ»; mỗi phép tương ứng với một nhóm chứng được xác định qua bát cương.[1][2]

Bát pháp – Phòng bệnh và trị tắc
Bát pháp
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Tám phép

Phép Nghĩa Dùng cho Bài chi tiết
Hãn (汗) Làm ra mồ hôi, giải biểu Biểu chứng Hãn, thổ, hạ
Thổ (吐) Gây nôn Đờm, thức ăn, độc vật ở phần trên (nay hầu như không dùng) Hãn, thổ, hạ
Hạ (下) Tả hạ, thông đại tiện Thực tích, táo kết, thủy ẩm ở lý Hãn, thổ, hạ
Hòa (和) Hòa giải, điều hòa Bán biểu bán lý, Can Tỳ bất hòa Hòa, ôn, thanh
Ôn (溫) Làm ấm, trừ hàn Lý hàn, dương hư Hòa, ôn, thanh
Thanh (清) Làm mát, trừ nhiệt Lý nhiệt Hòa, ôn, thanh
Tiêu (消) Tiêu tán dần Tích trệ, đàm, ứ, khối Tiêu, bổ
Bổ (補) Bồi bổ Hư chứng Tiêu, bổ

Nguồn: [1][2]

2. Bát pháp và bát cương

Bát cương Phép tương ứng chủ yếu
Biểu Hãn
Lý Thổ, hạ, thanh, ôn, tiêu…
Bán biểu bán lý Hòa
Hàn Ôn
Nhiệt Thanh
Hư Bổ
Thực Hãn, thổ, hạ, tiêu, thanh

Nguồn: [2]

Xem Bát cương.

3. Phối hợp các phép

Bệnh thường phức tạp nên các phép hay được phối hợp: hãn – bổ (giải biểu cho người hư), ôn – thanh (hàn nhiệt thác tạp), tiêu – bổ (Tỳ hư kèm thực tích), công – bổ kiêm thi.[2] Trình Chung Linh viết: một phép có thể chứa nhiều phép, nhiều phép có thể hợp thành một.[1] Xem Phù chính khu tà.

4. Bát pháp và phương tễ

Giáo trình Phương tễ học sắp xếp các bài thuốc theo công năng, phần lớn dựa trên bát pháp: giải biểu tễ, tả hạ tễ, hòa giải tễ, thanh nhiệt tễ, ôn lý tễ, bổ ích tễ, tiêu đạo tễ…[2] Xem Phân loại phương tễ.

5. Góc nhìn y học hiện đại

Bát pháp là hệ thống phân loại phương pháp điều trị của YHCT, không có tương ứng một – một trong y học hiện đại. Một số phép (thổ, hạ mạnh) có rủi ro cao như mất nước, rối loạn điện giải nếu dùng sai. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]

Câu hỏi thường gặp

Châm cứu có dùng bát pháp không?

Có ở mức nguyên tắc: bổ, tả, ôn (cứu), thanh… cũng được áp dụng qua lựa chọn huyệt và thủ thuật – thuộc chuyên môn của người hành nghề châm cứu.[2]

Vì sao phép thổ ít dùng?

Vì gây nôn dễ làm tổn thương chính khí, nguy cơ sặc; y học hiện đại cũng không khuyến khích tự gây nôn khi ngộ độc.

Kết luận

Bát pháp – hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ – là tám phương pháp điều trị cơ bản, tương ứng với bát cương và thường được phối hợp linh hoạt.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ