Bát pháp: tám phương pháp điều trị cơ bản
Bát pháp (八法) – hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ – là tám phương pháp điều trị cơ bản của YHCT, được Trình Chung Linh tổng kết năm 1732 trong «Y học tâm ngộ»; mỗi phép tương ứng với một nhóm chứng được xác định qua bát cương.[1][2]

1. Tám phép
| Phép | Nghĩa | Dùng cho | Bài chi tiết |
|---|---|---|---|
| Hãn (汗) | Làm ra mồ hôi, giải biểu | Biểu chứng | Hãn, thổ, hạ |
| Thổ (吐) | Gây nôn | Đờm, thức ăn, độc vật ở phần trên (nay hầu như không dùng) | Hãn, thổ, hạ |
| Hạ (下) | Tả hạ, thông đại tiện | Thực tích, táo kết, thủy ẩm ở lý | Hãn, thổ, hạ |
| Hòa (和) | Hòa giải, điều hòa | Bán biểu bán lý, Can Tỳ bất hòa | Hòa, ôn, thanh |
| Ôn (溫) | Làm ấm, trừ hàn | Lý hàn, dương hư | Hòa, ôn, thanh |
| Thanh (清) | Làm mát, trừ nhiệt | Lý nhiệt | Hòa, ôn, thanh |
| Tiêu (消) | Tiêu tán dần | Tích trệ, đàm, ứ, khối | Tiêu, bổ |
| Bổ (補) | Bồi bổ | Hư chứng | Tiêu, bổ |
2. Bát pháp và bát cương
| Bát cương | Phép tương ứng chủ yếu |
|---|---|
| Biểu | Hãn |
| Lý | Thổ, hạ, thanh, ôn, tiêu… |
| Bán biểu bán lý | Hòa |
| Hàn | Ôn |
| Nhiệt | Thanh |
| Hư | Bổ |
| Thực | Hãn, thổ, hạ, tiêu, thanh |
Nguồn: [2]
Xem Bát cương.
3. Phối hợp các phép
Bệnh thường phức tạp nên các phép hay được phối hợp: hãn – bổ (giải biểu cho người hư), ôn – thanh (hàn nhiệt thác tạp), tiêu – bổ (Tỳ hư kèm thực tích), công – bổ kiêm thi.[2] Trình Chung Linh viết: một phép có thể chứa nhiều phép, nhiều phép có thể hợp thành một.[1] Xem Phù chính khu tà.
4. Bát pháp và phương tễ
Giáo trình Phương tễ học sắp xếp các bài thuốc theo công năng, phần lớn dựa trên bát pháp: giải biểu tễ, tả hạ tễ, hòa giải tễ, thanh nhiệt tễ, ôn lý tễ, bổ ích tễ, tiêu đạo tễ…[2] Xem Phân loại phương tễ.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Bát pháp là hệ thống phân loại phương pháp điều trị của YHCT, không có tương ứng một – một trong y học hiện đại. Một số phép (thổ, hạ mạnh) có rủi ro cao như mất nước, rối loạn điện giải nếu dùng sai. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Châm cứu có dùng bát pháp không?
Có ở mức nguyên tắc: bổ, tả, ôn (cứu), thanh… cũng được áp dụng qua lựa chọn huyệt và thủ thuật – thuộc chuyên môn của người hành nghề châm cứu.[2]
Vì sao phép thổ ít dùng?
Vì gây nôn dễ làm tổn thương chính khí, nguy cơ sặc; y học hiện đại cũng không khuyến khích tự gây nôn khi ngộ độc.
Kết luận
Bát pháp – hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ – là tám phương pháp điều trị cơ bản, tương ứng với bát cương và thường được phối hợp linh hoạt.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)