Hòa pháp, ôn pháp, thanh pháp
Hòa (和) là phép hòa giải, điều hòa những chứng thác tạp hoặc ở bán biểu bán lý; ôn (溫) là phép làm ấm để trừ hàn, hồi dương; thanh (清) là phép làm mát để trừ nhiệt, giải độc.[1][2]

1. Hòa pháp
| Phân nhóm | Dùng cho | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hòa giải Thiếu dương | Bán biểu bán lý: rét nóng xen kẽ, ngực sườn đầy | Sài hồ, Hoàng cầm |
| Điều hòa Can Tỳ | Can Tỳ bất hòa: tức sườn, đầy bụng, tiêu lỏng khi căng thẳng | Sơ can phối kiện Tỳ (Bạch thược, Bạch truật) |
| Điều hòa trường vị | Hàn nhiệt thác tạp ở Vị Trường | Phối vị ôn và vị hàn |
Nguồn: [1]
Xem Lục kinh biện chứng (Thiếu dương).
2. Ôn pháp
Nguyên tắc «hàn giả nhiệt chi».[3]
| Phân nhóm | Dùng cho | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ôn trung khu hàn | Tỳ Vị hư hàn: đau bụng lạnh, tiêu lỏng | Can khương |
| Hồi dương cứu nghịch | Vong dương: tay chân lạnh, mồ hôi lạnh, mạch vi | Các vị đại nhiệt có độc, chỉ dùng trong tay thầy thuốc; ngày nay đây là tình trạng cấp cứu |
| Ôn kinh tán hàn | Hàn ngưng kinh mạch: đau khớp lạnh, đau bụng kinh do hàn | Phối vị ôn với vị hoạt huyết |
Nguồn: [1]
Thận trọng: người âm hư, có nhiệt, đang chảy máu; mùa hè, vùng nóng dùng dè dặt.[4]
3. Thanh pháp
Nguyên tắc «nhiệt giả hàn chi».[3]
| Phân nhóm | Dùng cho | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thanh khí phận | Sốt cao, khát, mồ hôi (khí phận) | – |
| Thanh dinh lương huyết | Nhiệt vào dinh huyết: ban chẩn, chảy máu | – |
| Thanh nhiệt giải độc | Mụn nhọt, sưng đau họng, ôn độc | Kim ngân hoa, Liên kiều |
| Thanh tạng phủ nhiệt | Tâm hỏa, Vị hỏa, Can hỏa… | Hoàng liên, Chi tử |
| Thanh hư nhiệt | Âm hư nội nhiệt | Phối thanh nhiệt với tư âm |
Nguồn: [1]
Thận trọng: thuốc đắng lạnh dùng lâu hại Tỳ Vị (ăn kém, tiêu lỏng); người Tỳ Vị hư hàn, phụ nữ có thai cần dè dặt; hết nhiệt thì dừng.[1]
4. Góc nhìn y học hiện đại
“Thanh nhiệt” không đồng nghĩa với hạ sốt hay kháng sinh; một số vị thanh nhiệt có nghiên cứu về tác dụng kháng khuẩn, chống viêm trong phòng thí nghiệm nhưng bằng chứng lâm sàng còn hạn chế. Nhiễm trùng nặng cần điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
“Mát gan” thường xuyên có tốt không?
Dùng thuốc đắng lạnh kéo dài có thể hại Tỳ Vị; ngoài ra một số sản phẩm “mát gan” lại gây tổn thương gan. Không nên tự dùng.[1][6]
Hòa pháp có phải là “thuốc bổ nhẹ”?
Không. Hòa pháp là điều hòa các chứng thác tạp, không phải bồi bổ.[1]
Kết luận
Hòa pháp điều hòa các chứng bán biểu bán lý, Can Tỳ bất hòa; ôn pháp trừ hàn, hồi dương; thanh pháp trừ nhiệt, giải độc; mỗi phép có phân nhóm và thận trọng riêng.[3][2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục nguyên chính kỷ đại luận» (六元正紀大論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Liu Y, Wang W, Sun M và cộng sự. Polygonum multiflorum-induced liver injury: clinical characteristics, risk factors, material basis, action mechanism and current challenges. Front Pharmacol 2019;10:1467