Tả bạch tán: thành phần, công năng và phân tích
Tả bạch tán của Tiền Ất – bài nhi khoa nổi tiếng – thanh nhiệt ẩn ở phế bằng Tang bạch bì, Địa cốt bì, kèm Cam thảo và Ngạnh mễ giữ vị khí.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tang bạch bì (sao mật) | Quân | — | 9–15 g | |
| Địa cốt bì | Thần | — | 9–15 g | |
| Cam thảo | Tá | — | 3–6 g | |
| Ngạnh mễ (gạo tẻ) | Sứ | — | 6–10 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhTang bạch bì (sao mật)9–15 gTả phế nhiệt, bình suyễn
- ThầnHỗ trợ vị quânĐịa cốt bì9–15 gThanh hư nhiệt, lương huyết
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụCam thảo3–6 gNhuận phế, điều hòa
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịNgạnh mễ (gạo tẻ)6–10 gBảo vệ vị khí
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Thanh tả phế nhiệt, chỉ khái bình suyễn.[1][2]
Chủ trị: Phế nhiệt (phục hỏa): ho kéo dài, ho khan hoặc ít đờm, khó thở, sốt nhẹ nóng ở da tăng về chiều, má đỏ, miệng khô; lưỡi đỏ rêu vàng, mạch tế sác.[1][2] Xem Tạng Phế.
3. Phân tích phương
Tang bạch bì là quân, tả nhiệt ở phế, bình suyễn; Địa cốt bì là thần, thanh hư nhiệt, giúp quân thanh phục hỏa.[1] Cam thảo và Ngạnh mễ dưỡng vị – “bồi thổ sinh kim” – để thuốc mát không hại trung tiêu.[1][2]
“Bạch” (trắng) là màu của phế theo ngũ hành; tên bài nghĩa là “tả nhiệt phế”. Tác giả là Tiền Ất.
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: phế nhiệt nặng thêm Hoàng cầm, Tri mẫu; âm hư triều nhiệt thêm Ngân sài hồ, Miết giáp lưu ý có thai; ho khan ít đờm thêm Qua lâu bì, Xuyên bối mẫu; chảy máu cam thêm Bạch mao căn, Ngẫu tiết.[1]
5. Lưu ý an toàn
American Dragon ghi chống chỉ định khi ho suyễn do phong hàn, phong nhiệt hoặc đàm thấp; cần gia giảm để bảo vệ tỳ.[2] Me & Qi ghi thêm: không dùng cho ho do phế hư; thận trọng khi tỳ vị hư hàn.[1]
Kết luận
Tả bạch tán thanh tả phế nhiệt cho ho, sốt về chiều do phục hỏa ở phế, Tang bạch bì làm quân, Địa cốt bì làm thần.[1][2]