Dược Liệu

Địa cốt bì

Cortex Radicis Lycii

Địa cốt bì (Cortex Radicis Lycii): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Địa cốt bì là vỏ rễ phơi hay sấy khô của cây Câu kỷ hoặc Ninh hạ câu kỷ, họ Cà; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính lạnh, quy vào các kinh Phế, Can, Thận.[1]

Địa cốt bì – Dược liệu
Địa cốt bì

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Địa cốt bì, Cortex Radicis Lycii”, tập 2, tr. 1162. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Địa cốt bì (vỏ rễ câu kỷ).[1]
Tên dược liệu Cortex Radicis Lycii.[1]
Loài cho dược liệu Cây Câu kỷ (Lycium chinense Mill.) hoặc cây Ninh hạ câu kỷ (Lycium barbarum L.).[1]
Họ Cà (Solanaceae).[1]
Bộ phận dùng Vỏ rễ phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Phế, Can, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Những mảnh vỏ cuộn tròn hình ống nhỏ hoặc hình máng, dài 3–10 cm, rộng 0,5–1,5 cm, dày 1–3 mm; mặt ngoài vàng xám đến vàng nâu, xù xì, dễ bóc; chất nhẹ, giòn; mùi nhẹ, vị hơi ngọt sau đắng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Địa cốt bì và Câu kỷ tử

Cùng một cây: câu kỷ tử là quả (bổ can thận), địa cốt bì là vỏ rễ (lương huyết, thanh hư nhiệt). Hai vị công năng khác nhau – xem bài Câu kỷ tử.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào đầu xuân và cuối thu, đào lấy rễ, rửa sạch, bóc lấy vỏ, phơi hoặc sấy khô.[1] Khi bào chế, loại bỏ tạp chất và lõi gỗ còn sót, rửa sạch, phơi khô, cắt đoạn.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi địa cốt bì vị ngọt, tính lạnh, vào các kinh Phế, Can, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh CanKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Lương huyết, trừ cốt chưng, thanh phế, giáng hỏa.[1]
Chủ trị Âm hư, sốt về chiều, cốt chưng, đạo hãn (mồ hôi trộm); phế nhiệt, ho khạc máu; nội nhiệt tiêu khát.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận không ghi mục kiêng kỵ riêng; vị thuốc tính lạnh nên người tỳ vị hư hàn, đi ngoài phân lỏng cần hỏi thầy thuốc.[1]

Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài.

Ho ra máu, sốt kéo dài, ra mồ hôi đêm, sụt cân có thể là dấu hiệu lao phổi hoặc bệnh nặng khác – cần đi khám, chụp phổi.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Địa cốt bì dùng cho người như thế nào?

Dược điển ghi chủ trị âm hư sốt về chiều, mồ hôi trộm, phế nhiệt ho khạc máu, nội nhiệt tiêu khát.[1]

Địa cốt bì có trong bài thuốc nào?

Ví dụ Tả bạch tán (cùng Tang bạch bì) để thanh phế nhiệt.

Bảo quản

Để nơi khô.[1]

Kết luận

Địa cốt bì – Cortex Radicis Lycii là vỏ rễ cây câu kỷ, vị ngọt, tính lạnh, quy kinh Phế, Can, Thận, được Dược điển ghi công năng lương huyết, trừ cốt chưng, thanh phế, giáng hỏa.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Địa cốt bì, Cortex Radicis Lycii, tr. 1162

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ