Dược Liệu

Lá mã đề

Folium Plantaginis

Lá mã đề (Folium Plantaginis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Lá mã đề là lá đã phơi hay sấy khô của cây Mã đề (Plantago major L.), họ Mã đề; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính lạnh, quy vào kinh Can, Phế, Thận, Tiểu trường, Bàng quang.[1]

Lá mã đề – Dược liệu
Lá mã đề

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Mã đề (Lá), Folium Plantaginis”, tập 2, tr. 1239. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Lá mã đề (xa tiền thảo (lá)).[1]
Tên dược liệu Folium Plantaginis.[1]
Loài cho dược liệu Cây Mã đề (Plantago major L.).[1]
Họ Mã đề (Plantaginaceae).[1]
Bộ phận dùng Lá đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Can, Phế, Thận, Tiểu trường, Bàng quang.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Lá nhăn nheo, giống cái thìa, đỉnh tù, đáy thuôn hẹp, dài 7–10 cm, rộng 5–7 cm; mặt trên lục sẫm, mặt dưới lục nhạt; mép nguyên, có 3–5 gân hình cung lồi về mặt dưới; cuống dài 5–10 cm.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Lá mã đề và Xa tiền tử

Cùng cây mã đề: lá mã đề là bài này, xa tiền tử là hạt – xem bài Xa tiền tử.

Chế biến và bào chế

Hái lá lúc cây sắp ra hoa hay đang ra hoa, rửa sạch, phơi hay sấy khô ở 40–50 °C.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi lá mã đề vị ngọt, tính lạnh, vào kinh Can, Phế, Thận, Tiểu trường, Bàng quang.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh PhếKinh ThậnKinh Tiểu trườngKinh Bàng quangBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Thanh nhiệt trừ đờm, lợi tiểu thông lâm, chỉ huyết.[1]
Chủ trị Ho, viêm amidan, viêm phế quản; viêm thận, viêm bàng quang, bí tiểu tiện; chảy máu cam, nôn ra máu.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 16–20 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, cao thuốc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi phụ nữ có thai dùng phải thận trọng; người già thận kém, đái đêm nhiều không nên dùng.[1]

Bỏng rộng, bỏng sâu phải đến cơ sở y tế. Tiểu buốt kèm sốt, đau hông lưng, tiểu máu cần đi khám. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Lá mã đề có tác dụng gì?

Dược điển ghi công năng: thanh nhiệt trừ đờm, lợi tiểu thông lâm, chỉ huyết.[1]

Ai không nên dùng lá mã đề?

Dược điển ghi phụ nữ có thai dùng phải thận trọng; người già thận kém, đái đêm nhiều không nên dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô mát.[1]

Kết luận

Lá mã đề – Folium Plantaginis vị ngọt, tính lạnh, quy kinh Can, Phế, Thận, Tiểu trường, Bàng quang, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt trừ đờm, lợi tiểu thông lâm, chỉ huyết.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mã đề (Lá), Folium Plantaginis, tr. 1239

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ