Tam nhân chế nghi: tùy thời, tùy nơi, tùy người
Tam nhân chế nghi (三因制宜) là nguyên tắc điều trị phải phù hợp với thời gian (nhân thời), địa phương (nhân địa) và đặc điểm từng người bệnh (nhân nhân) – biểu hiện của chỉnh thể quan và thiên nhân hợp nhất.[1]

1. Nhân thời chế nghi (tùy thời)
Khí hậu bốn mùa ảnh hưởng tới cơ thể và bệnh tật. Thiên «Lục nguyên chính kỷ đại luận» dạy: «dụng hàn viễn hàn, dụng nhiệt viễn nhiệt» – mùa lạnh thận trọng với thuốc hàn, mùa nóng thận trọng với thuốc nhiệt.[2] Ví dụ: mùa hè tấu lý mở, ra mồ hôi nhiều, nên tránh dùng thuốc phát hãn mạnh; mùa đông tấu lý đóng, thuốc hàn lương cần dè dặt.[1]
2. Nhân địa chế nghi (tùy nơi)
Thiên «Dị pháp phương nghi luận» mô tả: mỗi phương có khí hậu, cách sống, bệnh tật riêng nên sinh ra phương pháp chữa riêng – phương Đông dùng đá châm, phương Tây dùng thuốc, phương Bắc dùng cứu, phương Nam dùng kim châm nhỏ, vùng trung tâm dùng đạo dẫn, xoa bóp.[3] Vùng nóng ẩm hay bệnh thấp nhiệt, vùng lạnh khô hay bệnh hàn táo.[1]
Ở Việt Nam, Tuệ Tĩnh (thế kỷ 14) nêu tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân” – dùng thuốc nam để chữa bệnh cho người Nam – vừa phù hợp khí hậu, thể chất người Việt, vừa chủ động nguồn thuốc.[4]
3. Nhân nhân chế nghi (tùy người)
| Yếu tố | Lưu ý theo y văn |
|---|---|
| Tuổi | Trẻ nhỏ “tạng phủ non nớt”, bệnh biến nhanh, dùng thuốc nhẹ; người già khí huyết suy, thận trọng với thuốc công phạt |
| Giới | Phụ nữ có kinh nguyệt, thai sản, cho con bú cần lưu ý riêng (xem Cấm kỵ dùng thuốc) |
| Thể chất | Người dương thịnh thận trọng thuốc nóng; người dương hư thận trọng thuốc lạnh; người béo nhiều đàm thấp, người gầy nhiều hỏa |
| Nghề nghiệp, sinh hoạt | Lao động nặng, lao tâm, thói quen ăn uống ảnh hưởng tới bệnh |
Nguồn: [1]
4. Góc nhìn y học hiện đại
Y học hiện đại cũng cá thể hóa điều trị theo tuổi, giới, cân nặng, chức năng gan thận, bệnh kèm, và gần đây là “y học chính xác” theo gen. Mùa và vùng địa lý ảnh hưởng rõ tới bệnh truyền nhiễm (như sốt xuất huyết mùa mưa).[5] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
“Nam dược trị Nam nhân” có nghĩa thuốc bắc không hợp với người Việt?
Không hẳn. Tư tưởng của Tuệ Tĩnh nhấn mạnh việc tận dụng dược liệu trong nước, phù hợp khí hậu và thể chất; nhiều vị thuốc bắc vẫn được dùng rộng rãi ở Việt Nam.[4]
Vì sao trẻ em không dùng thuốc như người lớn?
Vì cơ thể trẻ đang phát triển, chuyển hóa thuốc khác người lớn, dễ bị độc tính; mọi thuốc cho trẻ cần bác sĩ chỉ định.
Kết luận
Tam nhân chế nghi yêu cầu điều trị tùy thời (mùa, khí hậu), tùy nơi (địa lý, cách sống – “Nam dược trị Nam nhân“) và tùy người (tuổi, giới, thể chất).[2][3][4][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục nguyên chính kỷ đại luận» (六元正紀大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Dị pháp phương nghi luận» (異法方宜論)
- Tuệ Tĩnh (慧靜). Nam dược thần hiệu (南藥神效)
- World Health Organization. Dengue and severe dengue – fact sheet
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)