Lý Luận

Trị bệnh cầu bản

Phòng bệnh và trị tắc · 治病求本

Trị bệnh cầu bản: chữa bệnh phải tìm gốc

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

“Trị bệnh tất cầu ư bản” (治病必求於本) – chữa bệnh phải tìm đến gốc – là nguyên tắc điều trị cao nhất của YHCT; “gốc” là bản chất bệnh (âm dương mất cân bằng, nguyên nhân, cơ chế), không phải triệu chứng bề ngoài.[1][2]

Trị bệnh cầu bản – Phòng bệnh và trị tắc
Trị bệnh cầu bản
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Nguồn gốc

Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận»: «Âm dương giả, thiên địa chi đạo dã… trị bệnh tất cầu ư bản» – âm dương là quy luật của trời đất, chữa bệnh phải tìm cái gốc ấy.[1] Theo nghĩa hẹp, “bản” là âm dương; theo nghĩa rộng là bản chất bệnh được xác định qua biện chứng.[2]

2. Ví dụ: cùng một triệu chứng, khác gốc

Triệu chứng đau đầu Gốc bệnh (ví dụ) Hướng xử lý theo nguyên tắc
Đau đầu, sợ lạnh, ngạt mũi Ngoại cảm phong hàn Sơ phong tán hàn
Đau căng đầu, mặt đỏ, dễ cáu Can dương thượng cang Bình can tiềm dương
Đau âm ỉ, chóng mặt, sắc nhợt Huyết hư Bổ huyết
Đau như kim châm, cố định Ứ huyết Hoạt huyết

Nguồn: [2]

Chỉ dùng thuốc giảm đau mà không tìm gốc là “trị tiêu” chứ chưa “cầu bản”.

3. Đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị

– Đồng bệnh dị trị: cùng một bệnh nhưng chứng khác thì chữa khác (cảm mạo phong hàn khác cảm mạo phong nhiệt).

– Dị bệnh đồng trị: bệnh khác nhau nhưng cùng chứng thì chữa giống nhau (sa trực tràng, sa tử cung, tiêu chảy lâu đều có thể do Tỳ khí hạ hãm, cùng dùng phép thăng đề).

Nguồn: [2]

Đây là hệ quả trực tiếp của trị bệnh cầu bản.

4. Các nguyên tắc điều trị cụ thể

Từ nguyên tắc gốc, giáo trình nêu các nguyên tắc cụ thể:[2]

Nguyên tắc Bài chi tiết
Phù chính khu tà Phù chính khu tà
Tiêu bản, hoãn cấp Tiêu – bản, hoãn – cấp
Chính trị, phản trị Chính trị và phản trị
Tam nhân chế nghi Tam nhân chế nghi
Điều hòa âm dương Âm dương thất điều

5. Góc nhìn y học hiện đại

Y học hiện đại cũng phân biệt điều trị triệu chứng với điều trị nguyên nhân; nhưng “gốc” được xác định bằng chẩn đoán bệnh học, xét nghiệm. Hai cách tiếp cận có thể bổ sung nhau khi được thầy thuốc kết hợp có trách nhiệm. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]

Câu hỏi thường gặp

“Chữa tận gốc” trong quảng cáo có giống “trị bệnh cầu bản”?

Không. “Cầu bản” là nguyên tắc tư duy chẩn trị, không phải lời hứa khỏi hẳn bệnh; những quảng cáo “chữa tận gốc” bệnh mạn tính cần được nhìn nhận thận trọng.

Có khi nào phải chữa ngọn trước?

Có – khi triệu chứng nguy cấp (xem Tiêu – bản, hoãn – cấp).[4]

Kết luận

Trị bệnh cầu bản yêu cầu tìm bản chất bệnh qua biện chứng rồi mới điều trị; từ đó sinh ra đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị và các nguyên tắc phù chính khu tà, tiêu bản, chính trị – phản trị, tam nhân chế nghi.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
  4. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tiêu bản bệnh truyền luận» (標本病傳論)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ