Trị bệnh cầu bản: chữa bệnh phải tìm gốc
“Trị bệnh tất cầu ư bản” (治病必求於本) – chữa bệnh phải tìm đến gốc – là nguyên tắc điều trị cao nhất của YHCT; “gốc” là bản chất bệnh (âm dương mất cân bằng, nguyên nhân, cơ chế), không phải triệu chứng bề ngoài.[1][2]

1. Nguồn gốc
Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận»: «Âm dương giả, thiên địa chi đạo dã… trị bệnh tất cầu ư bản» – âm dương là quy luật của trời đất, chữa bệnh phải tìm cái gốc ấy.[1] Theo nghĩa hẹp, “bản” là âm dương; theo nghĩa rộng là bản chất bệnh được xác định qua biện chứng.[2]
2. Ví dụ: cùng một triệu chứng, khác gốc
| Triệu chứng đau đầu | Gốc bệnh (ví dụ) | Hướng xử lý theo nguyên tắc |
|---|---|---|
| Đau đầu, sợ lạnh, ngạt mũi | Ngoại cảm phong hàn | Sơ phong tán hàn |
| Đau căng đầu, mặt đỏ, dễ cáu | Can dương thượng cang | Bình can tiềm dương |
| Đau âm ỉ, chóng mặt, sắc nhợt | Huyết hư | Bổ huyết |
| Đau như kim châm, cố định | Ứ huyết | Hoạt huyết |
Nguồn: [2]
Chỉ dùng thuốc giảm đau mà không tìm gốc là “trị tiêu” chứ chưa “cầu bản”.
3. Đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị
– Đồng bệnh dị trị: cùng một bệnh nhưng chứng khác thì chữa khác (cảm mạo phong hàn khác cảm mạo phong nhiệt).
– Dị bệnh đồng trị: bệnh khác nhau nhưng cùng chứng thì chữa giống nhau (sa trực tràng, sa tử cung, tiêu chảy lâu đều có thể do Tỳ khí hạ hãm, cùng dùng phép thăng đề).
Nguồn: [2]
Đây là hệ quả trực tiếp của trị bệnh cầu bản.
4. Các nguyên tắc điều trị cụ thể
Từ nguyên tắc gốc, giáo trình nêu các nguyên tắc cụ thể:[2]
| Nguyên tắc | Bài chi tiết |
|---|---|
| Phù chính khu tà | Phù chính khu tà |
| Tiêu bản, hoãn cấp | Tiêu – bản, hoãn – cấp |
| Chính trị, phản trị | Chính trị và phản trị |
| Tam nhân chế nghi | Tam nhân chế nghi |
| Điều hòa âm dương | Âm dương thất điều |
5. Góc nhìn y học hiện đại
Y học hiện đại cũng phân biệt điều trị triệu chứng với điều trị nguyên nhân; nhưng “gốc” được xác định bằng chẩn đoán bệnh học, xét nghiệm. Hai cách tiếp cận có thể bổ sung nhau khi được thầy thuốc kết hợp có trách nhiệm. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
“Chữa tận gốc” trong quảng cáo có giống “trị bệnh cầu bản”?
Không. “Cầu bản” là nguyên tắc tư duy chẩn trị, không phải lời hứa khỏi hẳn bệnh; những quảng cáo “chữa tận gốc” bệnh mạn tính cần được nhìn nhận thận trọng.
Có khi nào phải chữa ngọn trước?
Có – khi triệu chứng nguy cấp (xem Tiêu – bản, hoãn – cấp).[4]
Kết luận
Trị bệnh cầu bản yêu cầu tìm bản chất bệnh qua biện chứng rồi mới điều trị; từ đó sinh ra đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị và các nguyên tắc phù chính khu tà, tiêu bản, chính trị – phản trị, tam nhân chế nghi.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tiêu bản bệnh truyền luận» (標本病傳論)