Tiêu – bản, hoãn – cấp: chữa cái gì trước?
Tiêu (標) là ngọn, bản (本) là gốc; nguyên tắc «cấp tắc trị kỳ tiêu, hoãn tắc trị kỳ bản, tiêu bản đồng trị» giúp quyết định chữa cái gì trước khi bệnh có nhiều mặt.[1][2]

1. Tiêu và bản là gì?
Tiêu – bản là khái niệm tương đối, dùng trong nhiều cặp:[2]
| Bản (gốc) | Tiêu (ngọn) |
|---|---|
| Chính khí | Tà khí |
| Nguyên nhân | Triệu chứng |
| Bệnh cũ, bệnh nguyên phát | Bệnh mới, bệnh thứ phát |
| Bệnh ở trong | Bệnh ở ngoài |
Thiên «Tiêu bản bệnh truyền luận»: «Tri tiêu bản giả, vạn cử vạn đáng; bất tri tiêu bản, thị vị vọng hành» – biết tiêu bản thì làm việc gì cũng đúng; không biết tiêu bản là làm càn.[1]
2. Ba nguyên tắc
| Nguyên tắc | Khi nào | Ví dụ khái niệm |
|---|---|---|
| Cấp tắc trị tiêu | Ngọn nguy cấp, đe dọa tính mạng | Chảy máu ồ ạt phải cầm máu trước; bụng trướng nước, khó thở phải giải quyết trước – Nội kinh: «trung mãn giả trị kỳ tiêu», «tiểu đại bất lợi trị kỳ tiêu»[1] |
| Hoãn tắc trị bản | Bệnh không cấp | Bệnh mạn tính: điều trị nguyên nhân, nâng chính khí |
| Tiêu bản đồng trị | Cả gốc và ngọn đều quan trọng | Khí hư mà cảm mạo: vừa bổ khí vừa giải biểu |
Nguồn: [2]
3. Trị tiêu không phải là “chữa ngọn” hời hợt
Trị tiêu khi cấp là để giành thời gian, tạo điều kiện trị bản; sau khi qua cơn cấp phải quay về trị bản.[2] Xem Trị bệnh cầu bản.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Tinh thần “cấp tắc trị tiêu” rất gần với nguyên tắc cấp cứu: đảm bảo đường thở, hô hấp, tuần hoàn, cầm máu trước rồi mới tìm và điều trị nguyên nhân. Trong thực tế ngày nay, mọi tình huống cấp cứu (khó thở, chảy máu nhiều, ngất, co giật, đau ngực…) phải đưa đến cơ sở y tế. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Tiêu – bản có cố định không?
Không. Cùng một yếu tố có thể là bản trong mối quan hệ này nhưng là tiêu trong mối quan hệ khác.[2]
Vì sao bí tiểu, bí đại tiện lại được coi là “cấp”?
Vì Nội kinh coi đại tiểu tiện không thông là tình trạng cần giải quyết ngay; ngày nay bí tiểu cấp cũng là một cấp cứu.[1]
Kết luận
Tiêu – bản là mặt thứ yếu – chủ yếu của bệnh; nguyên tắc «cấp trị tiêu, hoãn trị bản, tiêu bản đồng trị» giúp sắp xếp thứ tự điều trị, và khi nguy cấp thì cấp cứu luôn đi trước.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tiêu bản bệnh truyền luận» (標本病傳論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)