Chính trị và phản trị
Chính trị (正治) là dùng thuốc ngược với tính chất của bệnh – còn gọi nghịch trị; phản trị (反治) là dùng thuốc thuận theo biểu hiện giả của bệnh – còn gọi tòng trị; cả hai đều nhằm vào bản chất bệnh.[1][2]

1. Chính trị (nghịch trị)
Áp dụng khi biểu hiện phù hợp bản chất – trường hợp thường gặp nhất:[2]
| Phép | Nguyên văn | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Hàn giả nhiệt chi | «Hàn giả nhiệt chi»[1] | Bệnh hàn dùng thuốc ôn nhiệt |
| Nhiệt giả hàn chi | «Nhiệt giả hàn chi»[1] | Bệnh nhiệt dùng thuốc hàn lương |
| Hư tắc bổ chi | «Hư tắc bổ chi»[3] | Hư thì bổ |
| Thực tắc tả chi | «Thịnh tắc tả chi»[3] | Thực thì tả |
2. Phản trị (tòng trị)
Áp dụng khi xuất hiện biểu hiện giả, trái với bản chất (xem chân giả hàn nhiệt). Thiên «Chí chân yếu đại luận»: «Nghịch giả chính trị, tòng giả phản trị».[1]
| Phép | Khi nào | Bản chất |
|---|---|---|
| Nhiệt nhân nhiệt dụng | Chân hàn giả nhiệt: bề ngoài có nhiệt giả | Vẫn dùng thuốc ôn để trị hàn thật |
| Hàn nhân hàn dụng | Chân nhiệt giả hàn: bề ngoài có hàn giả | Vẫn dùng thuốc hàn để trị nhiệt thật |
| Tắc nhân tắc dụng | Đầy trướng do hư (Tỳ hư không vận hóa) | Dùng thuốc bổ (có vẻ làm “tắc” thêm) để chữa chứng “tắc” |
| Thông nhân thông dụng | Tiêu chảy, rong huyết do thực (thực tích, ứ huyết) | Dùng phép thông (tả hạ, hoạt huyết) để chữa chứng “thông” |
3. Bản chất của phản trị
Phản trị chỉ “ngược” so với biểu hiện bề ngoài; xét theo bản chất thì nó vẫn là chính trị.[2] Vì vậy điều kiện tiên quyết là phân biệt đúng chân giả – nếu sai, phản trị sẽ gây hại nghiêm trọng.
4. Phản tá
Ngoài phản trị, y văn còn có kỹ thuật “phản tá”: trong bài thuốc nhiệt có thêm một ít vị hàn (hoặc ngược lại), hoặc uống thuốc nóng khi đã nguội, để tránh hiện tượng người bệnh nôn thuốc khi bệnh quá thịnh – gọi là “cách cự”.[2] Xem Quân – thần – tá – sứ.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Khái niệm phản trị không có tương ứng trực tiếp trong y học hiện đại; nó nhắc nhở rằng triệu chứng có thể đánh lừa và chẩn đoán phải dựa trên toàn bộ dữ kiện. Ví dụ tiêu chảy không phải lúc nào cũng cần “cầm” ngay – tiêu chảy do nhiễm độc thức ăn cần được bác sĩ đánh giá. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
“Thông nhân thông dụng” có nghĩa là tiêu chảy thì uống thuốc xổ?
Chỉ trong những trường hợp đặc biệt do thực tích, ứ trệ mà thầy thuốc xác định được; tự ý dùng thuốc tẩy khi tiêu chảy có thể gây mất nước nguy hiểm.[2]
Vì sao gọi là “tòng trị”?
“Tòng” nghĩa là thuận theo – thuận theo biểu hiện giả bên ngoài.[2]
Kết luận
Chính trị chữa ngược tính chất bệnh (hàn – nhiệt, hư – bổ, thực – tả); phản trị chữa thuận theo biểu hiện giả (nhiệt nhân nhiệt dụng, hàn nhân hàn dụng, tắc nhân tắc dụng, thông nhân thông dụng) nhưng vẫn nhằm vào bản chất bệnh.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)