Lý Luận

Hàn và nhiệt

Bát cương và biện chứng · 寒熱

Hàn và nhiệt: bệnh lạnh hay nóng?

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Hàn (寒) – nhiệt (熱) là cặp cương lĩnh phân biệt tính chất bệnh: hàn chứng do hàn tà hoặc dương hư, nhiệt chứng do nhiệt tà hoặc âm hư; nguyên tắc trị là «hàn giả nhiệt chi, nhiệt giả hàn chi».[1][2]

Hàn và nhiệt – Bát cương và biện chứng
Hàn và nhiệt
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.

1. Phân biệt hàn chứng và nhiệt chứng

Điểm phân biệt Hàn chứng Nhiệt chứng
Cảm giác nóng lạnh Sợ lạnh, thích ấm Sợ nóng, thích mát
Khát Không khát, thích uống nóng Khát, thích uống lạnh
Sắc mặt Nhợt, trắng Đỏ
Tay chân Lạnh Nóng
Phân Lỏng Táo
Nước tiểu Trong, nhiều Vàng, ít
Lưỡi Nhạt, rêu trắng nhuận Đỏ, rêu vàng khô
Mạch Trì, khẩn Sác

Nguồn: [2]

2. Hàn nhiệt kết hợp hư thực

Dạng Cơ chế Biểu hiện riêng
Thực hàn Hàn tà thịnh Đau dữ dội, cự án, mạch trầm khẩn
Hư hàn Dương hư Mệt, lạnh, đau âm ỉ thích ấm, mạch trầm trì vô lực
Thực nhiệt Nhiệt tà, dương thịnh Sốt cao, khát, táo bón, mạch hồng sác
Hư nhiệt Âm hư Nóng về chiều, lòng bàn tay chân nóng, mồ hôi trộm, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác

Nguồn: [2]

Xem Âm dương thất điều.

3. Hàn nhiệt thác tạp

Hàn và nhiệt cùng xuất hiện: trên nhiệt dưới hàn (họng đau, loét miệng mà bụng lạnh tiêu lỏng), trên hàn dưới nhiệt, biểu hàn lý nhiệt (sợ lạnh không mồ hôi mà bứt rứt khát).[2]

4. Hàn nhiệt chuyển hóa

Hàn hóa nhiệt (cảm hàn rồi sốt cao, khát, rêu vàng) hoặc nhiệt chuyển hàn (sốt cao, mồ hôi nhiều rồi đột ngột lạnh, mạch vi – dương khí thoát).[2] Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận»: «Trọng hàn tắc nhiệt, trọng nhiệt tắc hàn».[3]

5. Hàn nhiệt chân giả

Dạng Bề ngoài Bản chất – dấu hiệu để nhận ra
Chân hàn giả nhiệt Mặt đỏ từng lúc, sốt, bứt rứt, khát Thích uống nóng, uống ít; tay chân lạnh; tiểu trong; lưỡi nhạt; mạch ấn sâu vô lực
Chân nhiệt giả hàn Tay chân lạnh, sợ lạnh Ngực bụng nóng, khát thích lạnh, táo bón, nước tiểu đỏ, lưỡi đỏ, mạch trầm hữu lực

Nguồn: [2]

Nguyên tắc: xem “gốc” ở thân mình, lưỡi, mạch, nước tiểu hơn là ở mặt, tay chân.

6. Liên hệ

Hàn dùng ôn pháp (Hàn tà), nhiệt dùng thanh pháp (Hỏa tà); hư hàn thì ôn bổ dương, hư nhiệt thì tư âm. Ví dụ vị ôn: Can khương; vị thanh nhiệt: Hoàng liên. Xem danh sách vị thuốc tính hàn. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại

“Nhiệt” của YHCT không đồng nghĩa với sốt đo bằng nhiệt kế, và “hàn” không đồng nghĩa với hạ thân nhiệt; đây là cách phân loại tổng hợp cảm giác và dấu hiệu. Sốt cao, nhất là ở trẻ nhỏ, cần đo nhiệt độ và xử trí theo hướng dẫn y khoa. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phân biệt chân giả lại quan trọng?

Vì dùng thuốc ngược bản chất (ví dụ dùng thuốc mát cho chân hàn giả nhiệt) có thể làm bệnh nặng thêm.[2]

Khát là dấu hiệu nhiệt?

Thường là vậy, nhưng khát mà không muốn uống, hoặc chỉ thích uống nóng, lại gợi ý thấp hoặc hàn.[2]

Kết luận

Hàn – nhiệt phân biệt tính chất bệnh qua cảm giác nóng lạnh, khát, sắc mặt, đại tiểu tiện, lưỡi, mạch; cần phân biệt thực – hư, nhận ra thác tạp, chuyển hóa và chân giả trước khi áp dụng «hàn giả nhiệt chi, nhiệt giả hàn chi».[1][3][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ