Lý Luận

Bát cương

Bát cương và biện chứng · 八綱

Bát cương: tám cương lĩnh để quy nạp bệnh chứng

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Bát cương (八綱) là tám cương lĩnh – âm, dương, biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực – dùng để quy nạp thông tin từ tứ chẩn: biểu – lý cho biết vị trí nông sâu, hàn – nhiệt cho biết tính chất, hư – thực cho biết thế chính – tà, còn âm – dương là cương lĩnh tổng quát bao trùm sáu cương kia.[1][2]

Bát cương – Bát cương và biện chứng
Bát cương
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.

1. Nguồn gốc

Tư tưởng bát cương có từ Nội kinh và Thương hàn luận. Trương Cảnh Nhạc (thế kỷ 17) lấy âm dương làm “nhị cương” và biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực làm “lục biến”; Trình Chung Linh (1732) viết: bệnh tuy nhiều nhưng tóm lại không ngoài tám chữ hàn, nhiệt, hư, thực, biểu, lý, âm, dương.[2][3] Tên gọi “bát cương” được dùng phổ biến từ thế kỷ 20.[1]

2. Sơ đồ bát cương

Bấm vào từng cặp để so sánh biểu hiện, lưỡi, mạch và nguyên tắc trị:

Bát cương là tám cương lĩnh để quy nạp bệnh chứng; trên thực tế các cặp thường đan xen (ví dụ biểu hàn, lý nhiệt, hư hàn, thực nhiệt). Bảng chỉ nêu biểu hiện điển hình theo y văn.

3. Ba cặp cụ thể và một cặp tổng quát

Cặp Trả lời câu hỏi Bài chi tiết
Biểu – Lý Bệnh ở nông hay sâu? Biểu và lý
Hàn – Nhiệt Bệnh lạnh hay nóng? Hàn và nhiệt
Hư – Thực Chính khí suy hay tà khí thịnh? Hư và thực
Âm – Dương Tổng quát: biểu, nhiệt, thực thuộc dương; lý, hàn, hư thuộc âm Âm dương thất điều

Nguồn: [1]

Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» nhấn mạnh: «Thiện chẩn giả, sát sắc án mạch, tiên biệt âm dương» – người giỏi chẩn bệnh, xem sắc bắt mạch trước hết phân biệt âm dương.[4]

4. Quan hệ giữa các cương

Quan hệ Nội dung Ví dụ
Tương kiêm Một chứng mang nhiều cương cùng lúc Biểu hàn thực, lý nhiệt thực, lý hư hàn
Thác tạp Các cương đối lập cùng tồn tại Biểu hàn lý nhiệt; trên nhiệt dưới hàn; hư thực thác tạp
Chuyển hóa Cương này chuyển thành cương kia Biểu nhập lý; hàn hóa nhiệt; thực chuyển hư
Chân giả Biểu hiện bên ngoài trái với bản chất Chân hàn giả nhiệt; chí hư hữu thịnh hậu

Nguồn: [1]

5. Vị trí của bát cương trong biện chứng

Bát cương là khung chung; sau khi xác định cương, thầy thuốc dùng các phương pháp chi tiết hơn: biện chứng tạng phủ, khí huyết tân dịch, lục kinh, vệ – khí – dinh – huyết, tam tiêu, kinh lạc và bệnh nguyên. Xem thêm Biện chứng luận trị.[1]

6. Góc nhìn y học hiện đại

Bát cương là hệ phân loại lâm sàng của YHCT, không tương ứng một – một với chẩn đoán bệnh của y học hiện đại; độ đồng thuận khi chẩn đoán “chứng” giữa các thầy thuốc chưa cao.[5] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]

Câu hỏi thường gặp

Một người có thể vừa hàn vừa nhiệt?

Có – gọi là hàn nhiệt thác tạp, ví dụ biểu hàn lý nhiệt hoặc trên nhiệt dưới hàn.[1]

Vì sao âm dương là “tổng cương”?

Vì sáu cương còn lại đều quy được về âm hoặc dương; ngoài ra âm hư, dương hư, vong âm, vong dương là những chứng riêng thuộc cặp này.[2][1]

Kết luận

Bát cương quy nạp bệnh chứng theo vị trí (biểu – lý), tính chất (hàn – nhiệt), thế chính tà (hư – thực) và tổng quát (âm – dương); các cương thường tương kiêm, thác tạp, chuyển hóa, có khi chân giả.[2][3][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Trương Cảnh Nhạc (張景岳). Cảnh Nhạc toàn thư (景岳全書), 1624 – các thiên «Truyền trung lục», «Thập vấn thiên»
  3. Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
  4. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
  5. O’Brien KA, Birch S. A review of the reliability of traditional East Asian medicine diagnoses. J Altern Complement Med 2009;15(4):353–366
  6. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ