Bát cương: tám cương lĩnh để quy nạp bệnh chứng
Bát cương (八綱) là tám cương lĩnh – âm, dương, biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực – dùng để quy nạp thông tin từ tứ chẩn: biểu – lý cho biết vị trí nông sâu, hàn – nhiệt cho biết tính chất, hư – thực cho biết thế chính – tà, còn âm – dương là cương lĩnh tổng quát bao trùm sáu cương kia.[1][2]

1. Nguồn gốc
Tư tưởng bát cương có từ Nội kinh và Thương hàn luận. Trương Cảnh Nhạc (thế kỷ 17) lấy âm dương làm “nhị cương” và biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực làm “lục biến”; Trình Chung Linh (1732) viết: bệnh tuy nhiều nhưng tóm lại không ngoài tám chữ hàn, nhiệt, hư, thực, biểu, lý, âm, dương.[2][3] Tên gọi “bát cương” được dùng phổ biến từ thế kỷ 20.[1]
2. Sơ đồ bát cương
Bấm vào từng cặp để so sánh biểu hiện, lưỡi, mạch và nguyên tắc trị:
3. Ba cặp cụ thể và một cặp tổng quát
| Cặp | Trả lời câu hỏi | Bài chi tiết |
|---|---|---|
| Biểu – Lý | Bệnh ở nông hay sâu? | Biểu và lý |
| Hàn – Nhiệt | Bệnh lạnh hay nóng? | Hàn và nhiệt |
| Hư – Thực | Chính khí suy hay tà khí thịnh? | Hư và thực |
| Âm – Dương | Tổng quát: biểu, nhiệt, thực thuộc dương; lý, hàn, hư thuộc âm | Âm dương thất điều |
Nguồn: [1]
Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» nhấn mạnh: «Thiện chẩn giả, sát sắc án mạch, tiên biệt âm dương» – người giỏi chẩn bệnh, xem sắc bắt mạch trước hết phân biệt âm dương.[4]
4. Quan hệ giữa các cương
| Quan hệ | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tương kiêm | Một chứng mang nhiều cương cùng lúc | Biểu hàn thực, lý nhiệt thực, lý hư hàn |
| Thác tạp | Các cương đối lập cùng tồn tại | Biểu hàn lý nhiệt; trên nhiệt dưới hàn; hư thực thác tạp |
| Chuyển hóa | Cương này chuyển thành cương kia | Biểu nhập lý; hàn hóa nhiệt; thực chuyển hư |
| Chân giả | Biểu hiện bên ngoài trái với bản chất | Chân hàn giả nhiệt; chí hư hữu thịnh hậu |
Nguồn: [1]
5. Vị trí của bát cương trong biện chứng
Bát cương là khung chung; sau khi xác định cương, thầy thuốc dùng các phương pháp chi tiết hơn: biện chứng tạng phủ, khí huyết tân dịch, lục kinh, vệ – khí – dinh – huyết, tam tiêu, kinh lạc và bệnh nguyên. Xem thêm Biện chứng luận trị.[1]
6. Góc nhìn y học hiện đại
Bát cương là hệ phân loại lâm sàng của YHCT, không tương ứng một – một với chẩn đoán bệnh của y học hiện đại; độ đồng thuận khi chẩn đoán “chứng” giữa các thầy thuốc chưa cao.[5] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
Một người có thể vừa hàn vừa nhiệt?
Có – gọi là hàn nhiệt thác tạp, ví dụ biểu hàn lý nhiệt hoặc trên nhiệt dưới hàn.[1]
Vì sao âm dương là “tổng cương”?
Vì sáu cương còn lại đều quy được về âm hoặc dương; ngoài ra âm hư, dương hư, vong âm, vong dương là những chứng riêng thuộc cặp này.[2][1]
Kết luận
Bát cương quy nạp bệnh chứng theo vị trí (biểu – lý), tính chất (hàn – nhiệt), thế chính tà (hư – thực) và tổng quát (âm – dương); các cương thường tương kiêm, thác tạp, chuyển hóa, có khi chân giả.[2][3][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trương Cảnh Nhạc (張景岳). Cảnh Nhạc toàn thư (景岳全書), 1624 – các thiên «Truyền trung lục», «Thập vấn thiên»
- Trình Chung Linh (程鍾齡). Y học tâm ngộ (醫學心悟), 1732
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- O’Brien KA, Birch S. A review of the reliability of traditional East Asian medicine diagnoses. J Altern Complement Med 2009;15(4):353–366
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)