Lý Luận

Tam tiêu biện chứng

Bát cương và biện chứng · 三焦辨證

Tam tiêu biện chứng (Ôn bệnh điều biện)

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Tam tiêu biện chứng (三焦辨證) do Ngô Cúc Thông xây dựng trong «Ôn bệnh điều biện» (1798), chia ôn bệnh theo ba vùng: thượng tiêu (Phế, Tâm bào), trung tiêu (Tỳ, Vị, Đại trường), hạ tiêu (Can, Thận); bệnh thường truyền từ trên xuống dưới.[1][2]

Tam tiêu biện chứng – Bát cương và biện chứng
Tam tiêu biện chứng
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.

1. Ba vùng và các chứng chính

Tiêu Tạng phủ Biểu hiện chính
Thượng tiêu Phế, Tâm bào Phế vệ: sốt, hơi sợ lạnh, ho, họng đau; nghịch truyền Tâm bào: sốt cao, lú lẫn, nói sảng, lưỡi đỏ thẫm
Trung tiêu Tỳ, Vị, Đại trường Dương minh táo nhiệt: sốt cao, khát, táo bón, rêu vàng khô; Thái âm thấp nhiệt: sốt không cao, nặng nề, tức ngực, buồn nôn, rêu vàng nhớt
Hạ tiêu Can, Thận Âm dịch hao tổn: sốt nhẹ kéo dài, lòng bàn tay chân nóng, miệng khô, mệt lả; hư phong: run tay, co giật

Nguồn: [1][2]

2. Quy luật truyền

Ngô Cúc Thông viết: ôn bệnh vào từ miệng mũi, bắt đầu ở thượng tiêu (Thủ Thái âm Phế); không chữa thì truyền xuống trung tiêu (Tỳ Vị); tiếp không chữa thì truyền xuống hạ tiêu (Can Thận) – «thủy thượng tiêu, chung hạ tiêu».[1] Bệnh ở thượng tiêu thường nhẹ, ở hạ tiêu thường nặng và giai đoạn cuối.

3. Nguyên tắc trị

«Trị thượng tiêu như vũ, phi khinh bất cử; trị trung tiêu như hành, phi bình bất an; trị hạ tiêu như quyền, phi trọng bất trầm» – chữa thượng tiêu như lông vũ, không nhẹ thì không lên; chữa trung tiêu như đòn cân, không cân bằng thì không yên; chữa hạ tiêu như quả cân, không nặng thì không xuống.[1] Ý nói thuốc cho thượng tiêu cần nhẹ, tán; trung tiêu cần điều hòa thăng giáng; hạ tiêu cần vị nặng, tư bổ.

4. Quan hệ với các phương pháp khác

Tam tiêu biện chứng bổ sung cho vệ – khí – dinh – huyết (chiều nông – sâu) bằng chiều trên – dưới; hai phương pháp thường dùng kết hợp trong ôn bệnh học.[2] Khái niệm tam tiêu ở đây là ba vùng bệnh lý, khác với phủ Tam tiêu trong tạng tượng.

5. Góc nhìn y học hiện đại

Giống lục kinh và vệ khí dinh huyết, tam tiêu biện chứng là hệ thống phân loại kinh nghiệm cho các bệnh sốt cấp; các bệnh này ngày nay cần chẩn đoán nguyên nhân và điều trị theo y học hiện đại. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]

Câu hỏi thường gặp

Tam tiêu biện chứng có dùng cho bệnh nội thương?

Chủ yếu dùng cho ôn bệnh; tuy vậy cách chia trên – giữa – dưới cũng được vận dụng để định vị bệnh thấp, thủy.[2]

Vì sao bệnh hạ tiêu nặng nhất?

Vì đó là giai đoạn âm dịch của Can Thận đã hao tổn sau thời gian dài sốt.[1]

Kết luận

Tam tiêu biện chứng chia ôn bệnh theo thượng – trung – hạ tiêu, truyền từ trên xuống, với nguyên tắc trị “thượng như vũ, trung như hành, hạ như quyền”; nó bổ sung chiều trên – dưới cho biện chứng vệ – khí – dinh – huyết.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Ngô Cúc Thông (吳鞠通). Ôn bệnh điều biện (溫病條辨), 1798
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ