Xúc chẩn: sờ, nắn, ấn để chẩn bệnh
Xúc chẩn (觸診), còn gọi án chẩn (按診), là phần thứ hai của thiết chẩn bên cạnh mạch chẩn: thầy thuốc dùng tay sờ, nắn, ấn da, tay chân, ngực bụng và các huyệt để biết nóng lạnh, khô ướt, mềm cứng, đau hay không.[1]

1. Sờ da
| Dấu hiệu | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Da nóng mới sờ thì nóng, để lâu bớt | Nhiệt ở biểu |
| Da sờ lâu càng nóng | Nhiệt ở lý |
| Da lạnh, ẩm mồ hôi | Dương hư, vong dương |
| Da khô, thô ráp | Tân dịch hoặc âm huyết thiếu |
| Phù, ấn lõm lâu mới đầy lên | Thủy thũng |
| Phù, ấn vào nảy lên ngay | Khí thũng |
Nguồn: [1]
Linh khu còn mô tả phép xem da mặt trong cẳng tay (xích phu) để suy đoán bệnh.[2]
2. Sờ tay chân
Tay chân lạnh: dương hư hoặc hàn; lòng bàn tay, bàn chân nóng: âm hư; mu bàn tay nóng hơn lòng bàn tay: ngoại cảm; lòng bàn tay nóng hơn: nội thương.[1]
3. Nắn ngực bụng
| Dấu hiệu | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Bụng đau, ấn vào đau tăng (cự án) | Thực chứng |
| Bụng đau, ấn vào dễ chịu (hỉ án) | Hư chứng |
| Vùng thượng vị đầy, ấn mềm không đau (bĩ) | Khí trệ, hư |
| Thượng vị đau, ấn cứng như đá | Kết hung – thực chứng nặng[3] |
| Bụng trướng, gõ kêu như trống | Khí trướng |
| Bụng to, ấn có sóng nước | Thủy (cổ trướng) |
| Khối cố định, ấn đau | Trưng tích, ứ huyết (xem Ứ huyết) |
| Khối lúc có lúc không, di động | Hà tụ, khí trệ |
Nguồn: [1]
4. Ấn huyệt
Ấn thấy đau, cộm, có cục ở du huyệt vùng lưng hoặc mộ huyệt vùng ngực bụng có thể gợi ý bệnh ở tạng phủ tương ứng.[1] Xem Du huyệt và mộ huyệt, ví dụ ấn đau ở Tỳ du (BL20) hay Trung quản (CV12) khi Tỳ Vị có bệnh.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Sờ nắn bụng là kỹ năng cơ bản của khám lâm sàng hiện đại. Dấu hiệu bụng cấp cần cấp cứu ngay: đau bụng dữ dội, bụng cứng như gỗ, đau tăng khi buông tay đột ngột, kèm sốt, nôn, không trung tiện được, hoặc đau bụng ở phụ nữ có thai. Khối u sờ thấy ở bụng, vú, cổ cần siêu âm và khám chuyên khoa. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
“Cự án” và “hỉ án” khác nhau thế nào?
Cự án là không cho ấn vì ấn đau tăng (thực); hỉ án là thích được ấn, xoa vì ấn thì dễ chịu (hư).[1]
Ấn huyệt đau có phải tạng đó bị bệnh?
Chỉ là một gợi ý; ấn đau còn do cơ, gân tại chỗ. Cần kết hợp tứ chẩn và khám y khoa.
Kết luận
Xúc chẩn sờ da, tay chân, ngực bụng và ấn huyệt để phân biệt hàn nhiệt, hư thực, khí – thủy – ứ; dấu hiệu bụng cấp luôn cần cấp cứu y khoa.[1][3][2]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Luận tật chẩn xích» (論疾診尺)
- Trương Trọng Cảnh. Thương hàn luận (傷寒論) – phần lục kinh bệnh
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)